Beschaving

14 berichten

Probaat tonicum

Armoede Beschaving De schuldenindustrie

Het amalgaam dat we schuldhulpverlening noemen heeft weer een nieuwe component gekregen. Dit keer heet het Combimodel. Een paar jaar geleden was het Basisdienstverlening. Tussendoor kwam de wetswijziging Wet schuldsanering natuurlijke personen. Een tijdje daarvoor verscheen Vroegsignalering ten tonele. In 2014 werd het schuldenbewind aan de waaier toegevoegd. Heel lang geleden ging schuldhulpverlening integraal aan de slag. Dé totaaloplossing. Het bleek geen panacee of placebo te zijn. Eerder een nocebo.

De werking van al die innovaties, oproepen tot durf en deze-gaat-het-verschil-maken-hervormingen blijft zoals gezegd, minimaal. Het zijn vooral disfunctionele misvattingen. Omdat de zere plek stilletjes wordt genegeerd. Want ondanks de definitieherziening, is de ernst van armoede toegenomen. Gemiddeld worden nauwelijks meer mensen met problematische schulden geholpen, omdat groei van het bereik uitblijft. Ook de slagvaardigheid is onveranderd, waardoor het aantal huishoudens met problematische schulden niet daalt. Logisch wel. Alle instrumenten zijn symptoombestrijding. Meer dan kicking the can down the road is het niet. Omdat de ziektebron niet wordt aangepakt.

Alchemie

Ik ben een beelddenker. Vertel mij iets en ik zie het voor me. Na deze opsomming verschijnt het beeld van een alchemist in mijn gedachten. Een man op leeftijd, voorover gebogen over een tafel vol met oude opengeslagen boeken, reageerbuisjes in houders, retorten, pruttelende destilleerkolven boven petroleumbranders en aardewerken potten en kruiken op de houten vloer. Een paar kaarsen walmen hun schaarse licht. Een ongetwijfeld ongezonde damp hangt boven het tafereel. Hèt stereotiepe beeld van de verwoede, mystieke zoektocht naar de transmutatie van lood naar goud, naar de Steen der Wijzen. Gedreven door een verwarrende combinatie van chemische rituelen, occulte symboliek, esoterische filosofie en spiritualiteit. We weten allemaal hoe dat is afgelopen. Het elixer bleef buiten bereik.

Schuldhulpverlening presteert niet beter dan occultist en esotericus Aleister Crowley, minderbroeder en filosoof Roger Bacon en theoloog en mysticus Paracelsus bij elkaar knutselen. Iedereen orakelt over het zoveelste ei van Columbus. Prekend voor eigen parochie worden heilige huisjes verdedigd voorbij het onredelijke. Heel spijtig. Want het helpt niet. Het blijft gerommel in de marge en de zoveelste stoplap voor een mottige, versleten lappendeken. Honderdduizenden huishoudens lijden nog dagelijks onder de toxische stress van chronisch geldgebrek en problematische schulden. Ook (relatief) nieuwe inzichten over schaarste, mentale veerkracht, stress-sensitieve gespreksvoering, probleemoplossend vermogen, cognitieve vaardigheden en executieve functies, voegen akelig weinig toe aan een structurele oplossing van het vraagstuk.

Afbeelding gegenereerd door ChatGPT

Single point of failure

Ik herhaal: we weten allemaal waarom. Schuldhulpverlening is symptoombestrijding. Want geldgebrek is geen natuurverschijnsel en het bestaan van armoede is een verdelingsvraagstuk. Wanneer daarbij de driehoek van het Angelsaksische model, de huidige neoliberale sociaaleconomische politiek en winstmaximalisatie voor aandeelhouders wordt opgeteld, is pijnlijk helder waar de angel zit.

Het single point of failure blijft bestaan: het ontbreken van inkomensveiligheid en daardoor het voortduren van bestaansonzekerheid. De (onterecht) slechte publiciteit rondom een bestaansinkomen helpt daarbij evenmin. Het narratief van de luie uitkeringstrekker (in een hangmat) is zo hardnekkig, dat onderzoeken en artikelen massaal genegeerd of gebagatelliseerd worden zodra de effectiviteit van een gegarandeerd minimuminkomen door pilots wereldwijd wordt bevestigd.

De idiote mythe van die parasitaire habitus blijkt diepgeworteld en wordt behendig aangewakkerd door politici die een zondebok nodig hebben om bezuinigingen te rechtvaardigen. Alsof mensen ervoor kiezen hun kinderen zonder ontbijt naar school te sturen, of hun huur niet betalen in het besef dat het hele gezin wel eens uit huis gezet kan worden wegens de grote betalingsachterstand. Onze calvinistische ideologie is wat dat betreft nog altijd springlevend.

Strijd om te overleven

Want ik zie mensen vrijwel dagelijks strijden om niet in bodemloze financiële ellende ten onder te gaan. Niet incidenteel. Wel continu. Een breed scala aan complicaties en hindernissen speelt een rol, deels veroorzaakt door onwillige bureaucratie, onbereikbare ondersteuning en ontoereikende uitvoering. Een absurd, haast dystopisch scenario. Bovendien zijn de verschillen per gemeente levensgroot. Het rapport Eerlijker en eenvoudiger armoedebeleid van het Instituut voor Publieke Economie maakt dit meer dan duidelijk. Om over de recente berichtgeving omtrent bewust de rechtsgang saboterende overheden maar te zwijgen. Bizar. Schandalig. Woestmakend. Woorden schieten tekort.

Gelukkig zijn er ook goede ontwikkelingen. Overheidsbrede dienstverlening achter één loket waar het financiële totaalplaatje uitgevraagd wordt. Een preventieve inzet die schade en achterstanden wil minimaliseren. Wat deels aansluit bij de Bijzondere Overheid voor kwetsbare burgers zoals Tim ’S Jongers en Albert Jan Kruiter die voorstellen. Daarnaast zijn er voorzorgcirkels ontstaan. Oudere buurtgenoten die elkaar helpen, kleine klusjes doen of een luisterend oor bieden bij een kopje koffie. Een warm en solidair initiatief dat op wederkerigheid is gebaseerd. Of die zilveren zorgreserve ook financiële ondersteuning biedt, is onduidelijk. Bovendien bestaat sinds een aantal jaren de Doorbraakmethode van het Instituut voor Publieke Waarden. Hoewel dat ook als symptoombestrijding gezien kan worden, wanneer het ingebouwde leervermogen van het instrument niet uitgebuit wordt. Anders gezegd: het assortiment is beperkt en de rek is zo’n beetje uit het repertoire.

De inzet van ervaringskennis, die persoonlijke inzichten in het proces van ondersteuning tracht te integreren, is vooralsnog vooral een oproep aan dovemansoren gebleken. Los van de vraag of de betrokkenheid van spreidstandburgers inderdaad een meesterzet is. Is het eigenlijk niet het zoveelste verschijnsel van de onmacht mensen passend te helpen, omdat de bron van alle ellende blijft bestaan? Wat ook geldt wanneer je handelingsverlegenheid, financiële en mentale weerbaarheid, aangeleerde afhankelijkheid, levensgebeurtenissen, wantrouwen, schaamte en taboe meeneemt in de grote tombola. Dan spreken we van complexe, multidimensionale problematiek, waarvoor nog geen domeinoverstijgende of multidisciplinaire oplossing voorhanden is. Op de keper beschouwd verkeert schuldhulpverlening in een existentiële crisis. Omdat de wortel van het kwaad onbestreden blijft.

Volhardende mastodonten

De machinerie van de overheid is niet in staat om inkomensveiligheid en bestaanszekerheid te waarborgen. Terwijl dit overduidelijk dé manier is om het merendeel van armoede en schulden te voorkomen. Er wordt slechts breedtevoetbal gespeeld in het reusachtig grote bestuurlijk apparaat. Eindeloos heen en weer tikken. Het Pitch-drop-experiment van Thomas Parnell is er niets bij. Minder wendbaar dan een zwaarbeladen mammoettanker ook. De inertie is ten hemel schreiend. Met vele kapiteins aan boord bovendien. Onbestuurbaar. Nog los van de rampzalige emulsie van politieke belangen en beginselen die maar blijft schiften.

Ondanks alle pogingen te reguleren en handhaven, bestaat de wereld van schuldhulpverlening uit een wetteloze roedel waarin het recht van de sterkste geldt. Monopolieposities, territoriumdrift, vergeten dienstbaarheid. Vergeet samenwerking. Een tribale cultuur waarin sektarisch gedrag en zelfzuchtig handelen wordt gerechtvaardigd. Dat daardoor slachtoffers vallen, namelijk de huishoudens waar zich financiële rampen voltrekken, moge duidelijk zijn. Hier is evenmin sprake van proportionele representatie. Babbelhypothese of niet, de hardste schreeuwers krijgen de meeste aandacht. Aan de direct betrokkenen, de mensen met ernstige financiële problemen, wordt die ene cruciale vraag niet gesteld: wat heb je nu nodig? Het proces wordt zalig verklaard en keurslijf waaraan geen ontsnappen mogelijk is. Tenzij de entry-exit paradox opgeld doet. Maar dat is afwijzen, geen bevrijding.

Conflicten tussen instanties rondom invloedssfeer en jurisdictie worden in bedekte termijn in de publiciteit uitgevochten. Zo en dan doen Nationale ombudsman Reinier van Zutphen, voormalig Nibud directeur Arjen Vliegenthart of bijzonder hoogleraar Nadja Jungmann een duit in het zakje. Het mag allemaal niet baten, want volledig gedeeld begrip van feiten en cijfers blijft achterwege. Vooral omdat die gegevens er niet zijn. Gefragmenteerde registratie ligt daaraan ten grondslag. Ook hier geldt de wet van de jungle en de kracht van lobby, die zoeken naar status quo, veiligstellen van zakelijk belang en autoriteitsbehoud. Aangedreven door verdienmodellen, concurrentiestrijd en positionering in de markt. Het doel heiligt de middelen. Waarmee de oorspronkelijke zorg of reden van oprichting compleet verkwanseld wordt. Niccolò Machiavelli kan er trots op zijn.

Afbeelding gegenereerd door ChatGPT

Probaat tonicum

Zo keer ik terug bij mijn adagium ‘Armoedebeleid en schuldhulpverlening verdienen een schone lei’. Veeg het bord schoon. Stop met oude aannames. Negeer de bestaande lezing. Laad de kar niet verder vol. Staak het plakken van pleisters, aanbrengen van noodverbanden en aanbieden van flinterdunne doekjes voor het bloeden. Luister nou eindelijk eens naar de vele rapporten die al jaren hetzelfde vertellen: doe aan bodemherstel in plaats van nog meer steigers. Houd op met penny wise, pound foolish. Behandel ongelijke gevallen ongelijk en investeer ongelijk. Laat het evenredigheidsbeginsel leiden zoals het bedoeld is. Stop met praten over kosten. Zorg voor structurele financiering. Repareer de elementaire weeffout in het socialezekerheidsstelsel: een ontbrekend bestaansinkomen.

Zodat iedereen zonder dagelijkse financiële zorgen kan leven. Zodat inzet van één eenduidig wettelijk traject schuldsanering alleen in uitzonderingsgevallen noodzakelijk is. Zodat de Werkplaats Financiën overbodig wordt. Zodat financieren op korte termijn de beste investering op lange termijn wordt. Zodat levensbrede stabiliteit voor iedere Nederlander realiteit wordt. Omdat het nu eenmaal in de Grondwet staat: de bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid. Het wordt tijd om die opgaaf eindelijk serieus te nemen.

Apologie

Mijn verontschuldigingen voor de onversneden toon. Ik neem inderdaad geen blad voor de mond. Of deze donderpreek vol dure woorden gaat helpen? Ik heb geen idee. Mogelijk leidt de uitvloed tot openbaring. Het is tenslotte Pinksteren. Weet dat mijn relaas uit frustratie is geboren en vervolgens met liefde aan het papier is toevertrouwd. Omdat het lijden van de mens me aan het hart gaat. Iedere dag weer.

Verdriet en hartsverbinding

Aangesloten Armoede Beschaving

De afgelopen twee dagen is mijn hart twee keer geraakt. Wat ik las stemde me droevig. Eerst het gegoochel met cijfers rondom vroegsignalering, daarna een nieuw digitaal initiatief dat met de beste bedoelingen van de wereld min of meer met hetzelfde doet als een aantal voor hen.

Terwijl ik mijn reacties schreef, de ene op LinkedIn, de andere via e-mail, voelde ik diepe treurnis. Omdat ondanks mijn boodschap die ik nu al vele jaren deel (die zelden gehoord wordt en vooral defensieve retoriek oproept) en ondanks mijn inzichten (die de initiatiefnemers wellicht kwetsen), het lijden van zovelen blijft bestaan. Omdat die innovatie, werkwijzen en initiatieven ernaast zijn. Niet juist zijn.

Anders gezegd: bestaansonzekerheid, inkomensonveiligheid, armoede en schulden worden op fundamenteel niveau niet serieus genomen. Niet waarlijk gezien. Gewoon niet. Dat vertaal ik vaak als territoriumdrift, inertie, onkunde, besluiteloosheid, systeemdictatuur, onwil, politieke blindheid, gebrek aan empathie, onwetendheid, beleidsterreur en andere intellectuele tekortkomingen. En daar zit ik er naast.

Misvatting

Want vandaag besefte ik ineens dat al die kwalificaties niet voldoen. Ze kloppen misschien wel, maar raken niet de kern. Die is namelijk een heel andere. Ik heb het over hartsverbinding. Over een basale, puur menselijke reactie van ongebonden, belangeloos invoelen. Over het verhaal beluisteren van een man die door een malafide uitzendbureau is misbruikt en nu zonder baan en geld op straat staat. Over een vrouw die niet begrijpt waarom de NS voor de derde keer een nieuwe OV-chipkaart heeft gestuurd. Over een man die minstens een keer per maand hulp nodig heeft bij het aanvragen van een nieuwe pincode voor internetbankieren omdat hij de code niet kan onthouden en die drie keer verkeerd intypt. Over tranen in je ogen op het moment dat je beseft dat er een half miljoen mensen in Nederland in armoede leven. Over wanhoop in je hart op het moment dat je beseft dat bijna 725.000 huishoudens In Nederland geregistreerde problematische schulden hebben. Over ontzetting omdat drie miljoen mensen in Nederland laaggeletterd zijn. Over een rilling over je rug bij het lezen van deze verbijsterende cijfers.

Maar wat vooral onthutsend is, is dat bijna niemand beseft, tot diep in zijn of haar ziel ervaart, wat dat betekent. Leven in armoede. Overleven met problematische schulden. Verdwaald raken in de taal van brieven en websites. In een huis wonen zonder de verwarming aan, waardoor de schimmel op de muren staat en waar een ijzige wind doorheen jaagt wegens achterstallig onderhoud. Wekelijks verplicht solliciteren en altijd afgewezen worden vanwege onvoldoende opleiding. Verslaafd raken aan pijnstillers omdat de tandartsrekening niet betaald kan worden. Zieke kinderen omdat ze geen winterjas hebben en zonder ontbijt naar school moeten. Het huis dat langzaam vervuilt omdat schoonmaken teveel energie kost. Ruzie met je partner over het gekmakend gebrek aan geld en rekeningen die zich onbetaald opstapelen.

Dagelijks gebukt gaan onder bestaansonzekerheid. De toxische stress van inkomensonzekerheid. Ieder uur van de dag. Ieder wakend uur in de nacht. Het malende hoofd. De chronische vermoeidheid. De pijn. De radeloosheid. De onmacht.

Aansluiting

Politici, wetgevers, beleidsadviseurs, managers, uitvoerders. Een uitzondering daargelaten; ze ervaren dit niet. Ze hebben het zelf (hoogstwaarschijnlijk) niet meegemaakt. Ze vermijden de verbinding. Uit vrees voor eigen overbelasting, vanwege professionele distantie, opgedragen door leidinggevenden, uit angst voor persoonlijke kwetsbaarheid, omdat ze de ander de schuld geven van hun situatie, vanuit religieuze overtuiging of filosofische overweging. De verbondenheid ontbreekt of wordt vermeden.

Logisch dan ook dat onbegrepen blijft wat nodig is. Logisch dan ook dat het harteloze systeem verdedigd wordt. Logisch dan ook dat het bij symptoombestrijding blijft.

Bijna elf jaar geleden hebben we met een groep van zeven mensen de Werkplaats Financiën gestart. Een bewonersinitiatief. We meenden een behoefte te zien. Een tekort aan oordeelloze ondersteuning. Het ontbreken van een vluchtheuvel in het bureaucratische en digitale oerwoud. De behoefte aan aanwezigheid van een mens die luistert naar een mens die het niet meer begrijpt en niet meer weet wat te doen. Ons antwoord was eenvoudig: inzet van vrijwilligers die moedeloosheid, onbegrip, sociale isolatie en uitzichtloosheid zo goed en zo kwaad als mogelijk verzachten.

De Werkplaats Financiën: deels gevoed door ervaring, deels gevoed door kennis, deels gevoed door dezelfde treurnis waarover ik hierboven schrijf. Wat is gevolgd is, als ik het goed tot me laat doordringen, nog altijd ongekend: in 2025 zijn zeven locaties in de stad ruim 5.500 keer bezocht.

Een ontstellend aantal. Dat voor een dubbel gevoel zorgt. Ons vermoeden was dus juist. En het lost niets op. Want ieder jaar stijgt het aantal bezoeken. Intussen bieden veertig vrijwilligers dagelijks tijdelijk soelaas. Meestal incidenteel, regelmatig structureel. Terwijl de wezenlijke nood blijft bestaan. Omdat de oorzaak niet aangepakt wordt. Wat de Werkplaats ook niet kan. Wel is de Werkplaats een vindplaats, een plek waar pijnpunten in het systeem bloot komen te liggen. Waar van een rijkdom (vreemd woord in deze context) aan struikelblokken en complexe situaties geleerd kan worden door bestuurders, beleidsmakers en uitvoerders.

Ervaringskennis

En ja, ik heb het zelf ook meegemaakt. Verbroken relatie, balanceren op het randje van het bestaansminimum, schulden, deurwaarders, dreigende dakloosheid, depressie en uitzichtloosheid die gedachten over een onomkeerbaar einde iedere dag een beetje meer bekrachtigden.

Die ervaring heb ik doorleefd. Overleefd. Een ervaring die zeker heeft bijgedragen aan mijn connectie met mensen die in een soortgelijke situatie leven. Het is echter geen voorwaarde geweest. Want die verbinding met het worstelen, het zien van een mens die niet meer weet, de vanzelfsprekende en tegelijkertijd raadselachtige dienstbaarheid die dan als vanzelf in mij oprijst, ken ik al mijn hele leven.

Er zijn raadsleden en beleidsmedewerkers die een middag willen meekijken bij de Werkplaats. Om te begrijpen wat voor soort mensen daar komen. Er zijn politici die een maand van een bijstandsuitkering leven, om te ervaren wat het is om financiële stress te hebben. Er zijn bureaus die software ontwikkelen om mensen in problemen financiële regie te geven en zelfredzaam te maken. Het zijn wanhoopsdaden van hoopvollen die de plank volledig misslaan. Want het gemis blijft: ze nemen de mens achter de vraag niet serieus, ze (h)erkennen de ontreddering van de realiteit niet, er is geen hartsverbinding. Meelijwekkend kijken en gepaste stilte wanneer iemand huilend een verhaal vertelt, voegen niets toe. Er is geen werkelijk gedeelde ervaring van ellende en bijna opgeven.

Ik kan het ze niet meer kwalijk nemen. Ze weten niet beter. Ze kunnen niet anders. Mogelijk beseffen ze dat ook. Ze wisten niks beters te bedenken om de problematiek voor het voetlicht te brengen dan in een talkshow vertellen over hoe erg het allemaal is. De misvatting van deze loze acties en gebaren is de volgende: het helpt niet. Omdat het hoogstens aanzet tot symptoombestrijding. Tot weer een motie, aanvullende wet of regeling, weer een nieuwe definitie van een (deel)probleem dat alleen op papier bestaat, zoals menstruatiearmoede, hygiënearmoede, vervoersarmoede, energiearmoede, brillenarmoede en niet te vergeten kinderarmoede. Het leidt tot nog meer ingewikkelde constructies die de oorzaak niet verhelpen, welzijnsmuren blijven bestaan, toegang blijft slecht georganiseerd, mensonwaardige bureaucratie en institutionele vooringenomenheid worden alleen maar vergroot. Want geldgebrek is geen natuurverschijnsel en levensbrede armoede is een verdelingsvraagstuk. Daar ligt de essentie. Dat verandert voorlopig niet, zoveel begrijp ik ook wel. Des te belangrijker is de onvoorwaardelijke ontmoeting.

Het huidige debat over energiemaatregelen is een schoolvoorbeeld. Ze hebben geen flauw benul. Interrupties worden niet beantwoord, voorstellen zijn ontoereikend, ingrepen zo verwaterd dat ze niet eens meer een homeopathische werking hebben. Het probleem is te veelomvattend. Die mondiale verstrengeling van geopolitieke belangen kan zelfs Alexander de Grote niet doorhakken. Alarmerend is het enige passende woord. Iran, inflatie, Oekraïne, COVID19, huizen, banken, Irak. De lijst is eindeloos. Niet hoopgevend. Want de armen zijn het kind van de rekening. Al decennia. Ze krijgen klap na klap. Keer op keer.

Ontferming

Daarom gun ik politici, wetgevers, beleidsadviseurs, managers en uitvoerders die tranen in de ogen, die wanhoop in het hart, die kras op hun ziel. De verbinding. Het invoelen. De onmacht. Niet voor de bühne. Maar echt. De moed iemand recht in de ogen te kijken die het niet meer begrijpt en niet meer weet wat te doen. Iedere dag. De oplossing schuldig blijven. Omdat op die ene vraag vaak geen antwoord te geven is: waarom? Tegelijkertijd telkens het maximaal haalbare doen.

Dat gun ik iedereen. Niet uit woede of vergelding. Wel uit compassie. Omdat hulp uit het hart biedt wat bureaucratie niet bezit. Onbegrensde liefde.

Naar een nieuw thuis

Armoede Beschaving

Not having heard of it is not as good as having heard of it. Having heard of it is not as good as having seen it. Having seen it is not as good as knowing it. Knowing it is not as good as putting it into practice.

Xunzi

De start van een nieuw kalenderjaar is altijd een mooi moment om terug en vooruit te kijken. Dat geldt zeker voor mijn werkveld. Hieronder een poging tot duiding en prognose. Laat ik eerst maar eens beginnen met een analogie.

Stel: de overheid bouwt huurwoningen voor mensen zonder huisvesting. Eén punt van aandacht: de huizen worden zonder fundament op drassige grond gebouwd. De huishoudens die de woningen betrekken nemen dit voor kennisgeving aan. Ze overzien de consequenties niet. Daarover zijn ze natuurlijk wel door de overheid geïnformeerd. Op voorlichtingsavonden is behoorlijk wat terminologie gebezigd. Een lange presentatie met schema’s, diagrammen en illustraties trok aan de aanwezigen voorbij. Vertegenwoordigers van het ministerie en de drie gemeenten waar de huizen komen te staan, spreken geanimeerd en vol lof over de innovatieve oplossing van woningnood en dakloosheid. Een schoolvoorbeeld. Het betreft uiteraard een pilot waarvan de oneffenheden nog gladgestreken moeten worden. Dat geven ze grif toe. Niettemin: redding is nabij.

Zoals blijkt uit een onderzoek van een neuropsycholoog, vergeten mensen een groot deel van een gesprek (in een spreekkamer) en onthouden ze van de rest de helft verkeerd. Voor de bezoekers van deze avond is dat niet anders. Wat vooral blijft is vreugde over de verhuizing naar de nieuwe woning.

Onverwachte wending

Een jaar later is de stemming bij vrijwel alle bewoners omgeslagen. Scheuren in de muren, kierende kozijnen, knellende deuren, schimmels en lekkages, hoog oplopende energierekeningen, achterstallig onderhoud aan daken, verzakkende tuinen en gebarsten gasleidingen. De klachten stapelen zich op. De problemen werken natuurlijk door op andere leefgebieden: wooncomfort in algemene zin, (beleving van) mentale en fysieke gezondheid, productiviteit op het werk, sociaal welzijn, financieel welbevinden en relaties binnen en buiten het gezin. Van de aanvankelijke vreugde en zonnige toekomst blijft heel weinig over. Donkere wolken pakken zich samen. Het is bijna een dagtaak om het huis bewoonbaar te houden. De ervaren stress groeit en neemt toxische vormen aan.

Er vormt zich een vertegenwoordiging van de getroffen bewoners om de onvrede bespreekbaar te maken en constructief in te zetten. Achtereenvolgens worden overheid, gemeente, woonbedrijf, architect, planner, aannemers, leveranciers en uitvoerders aangesproken op de ondeugdelijke bouw en gammele constructie van de woningen. Ze vinden geen luisterend oor. Wel krijgen ze vrijwel iedere keer hetzelfde antwoord: u bent ingelicht over de omstandigheden van de pilot, we hebben wet- en regelgeving gevolgd en we hebben vanaf het begin benadrukt dat risico en regie in uw handen liggen. Maar we laten u niet aan uw lot over en willen u daarom ondersteuning richting (zelf)redzaamheid aanbieden, is het ruimhartige voorstel.

De overheidsreflex

Bewoners wordt aanbevolen zo snel mogelijk aan het werk te gaan of een hoger salaris bij de baas te vragen zodat ze naar betere woning kunnen verhuizen, krijgen een gratis sollicitatietraining of workshop onderhandelen voor beginners geoffreerd, worden doorverwezen naar een betrouwbare bouwmarkt voor advies, krijgen een doe-het-zelf starterspakket met plamuur, isolatiemateriaal voor ramen en deuren en een setje gasslangen, en worden ingepland voor een bezoek van een energiecoach om te helpen met besparende maatregelen in en om het huis dat langzaam maar zeker instort. Tussen de regels door wordt ze regelmatig gevraagd waarom ze het zelf zo ver hebben laten komen.

Een commissie wordt in het leven geroepen om de hele affaire te onderzoeken. Na ruim negen maanden concludeert men in een lijvig rapport dat diverse partijen in het proces steken hebben laten vallen, dat een schuldige aanwijzen niet opportuun en de leercurve steil is, dat burgerparticipatie een overgeslagen stap is geweest en ervaringsdeskundigen betrokken hadden moeten worden, dat schaamte en taboe een grote rol spelen in het late melden van de bewoners bij ter zake kundige instanties en benadrukt de commissie dat de aanstelling van een community liaison en een dedicated gebiedscoördinator, in samenwerking met een taskforce bestaande uit welzijnswerk, jeugdzorg en geestelijke gezondheidszorg, gecombineerd met een multidisciplinair team dat domeinoverstijgend werkt, van levensbelang is om het vertrouwen te herstellen in de overheid in het algemeen en in de gemeente in het bijzonder.

Maximalisatie van onvrede

De bewoners zijn woest. Niet geheel onbegrijpelijk. Ze worden immers verantwoordelijk gesteld voor een situatie waar ze initieel geen enkele invloed op hebben gehad. Niemand van hen heeft gevraagd om huizen zonder fundament op drassige grond. Wel om zekerheid en duurzaamheid wat betreft hun huisvesting. Dat ze nu verantwoordelijk worden gesteld voor hun omstandigheden, eigenlijk de schuld in de schoenen geschoven krijgen en door een leger aan ongevraagde hulpverleners uitgelegd krijgen hoe ze met hun situatie moeten omgaan om de beste versie van zichzelf te worden, draagt alleen maar bij aan de wanhoop en verontwaardiging. Alsof ze er bewust voor gekozen hebben om in een bouwval te wonen.

Tot zover de gelijkenis. Nu naar inkomensveiligheid en bestaanszekerheid.

Bestaansonzekerheid voor het voetlicht

In 2023 stond in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen bestaanszekerheid hoog op de agenda. Het werd een cruciaal thema. De snelheid waarmee het onderwerp de debatten domineerde, werd alleen overtroffen door de snelheid waarmee het weer uit ieders programma is verdwenen. Onder andere gevolgd door de even snelle teloorgang van voorvechter Nieuw Sociaal Contract na de verkiezingen van 29 oktober jongstleden. Rondom de huidige kabinetsformatie is het akelig stil wat betreft dit onderwerp. Een teken aan de wand.

Kijkend naar de afgelopen twee en een half jaar is het netto-uitlekgewicht van al die opwinding minimaal. De rapporten en onderzoeken en rekenmethoden rondom bestaansonzekerheid, armoede en schulden schetsen een kristalhelder beeld. Het moet echt anders. Ernaar gehandeld wordt er vooralsnog niet.

Want het bestaansminimum in Nederland ligt nog altijd veel te laag en blijft een single point of failure, de complexiteit van de inkomensondersteunende regelingen is groot en hoogdrempelig, het belasting- en toeslagenstelsel is onuitlegbaar en veroorzaakt eerder financiële problemen dan dat ze die oplost, armoede groeit wederom en is veel breder dan het gebrek aan geld alleen, het bestaan van problematische schulden kost de samen-leving (ja, bewust met tussenstreepje, want maatschappij is verworden tot abstract begrip dat weinig meer met de dagelijkse praktijk te maken heeft) vele miljarden, en schuldhulpverlening (minnelijk en wettelijk) is slechts symptoombestrijding wier bereik en slagkracht ondanks alle wet- en regelgeving maar niet toeneemt.

De overheidsreflex

Daarnaast slagen wetgever en regering erin verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid voor inkomens(on)veiligheid en bestaans(on)zekerheid grotendeels bij de Nederlander zelf neer te leggen. Alsof zij er bewust voor gekozen hebben om in structurele financiële onzekerheid te leven. Terwijl bestaanszekerheid nota bene in de Grondwet is vastgelegd, als zorg voor de overheid. Den Haag wurmt zich onder die plicht uit via termen als (zelf)redzaamheid, samenkracht, doenvermogen, eigen regie, klantreis, en leven lang leren en ontwikkelen. Eufemismen voor ‘bekijk het maar’, ‘vraag het niet aan ons’, ‘we weten dat je te weinig hebt’ en ‘los het zelf maar op’. De politieke wil en bestuurlijke moed het roer om te gooien ontbreken ten ene male wegens angst het electorale draagvlak en spaarzame ideologische veren te verspelen.

Wel tuigt de (lokale) overheid – afhankelijk van de postcode – een wirwar aan (in)formele ondersteuning op, wat eigenlijk niets meer is dan een bewijs van fundamenteel falen. Een peperduur stelsel bovendien, dat vele malen meer kost (marktwerking en verdienmodellen!) dan het passend ophogen van het bestaansminimum. Het zoveelste voorbeeld van penny wise, pound foolish. Met financiële (begrotings)ellende als gevolg.

Laten we wel wezen: een van de grondoorzaken van bestaansonzekerheid is inkomensonveiligheid. Huishoudens die afhankelijk zijn van de overheid voor hun inkomen, leven in een huis dat zonder fundament op drassige grond is gebouwd. Geen wonder dat het financiële bouwwerk onder hun handen instort, ondanks alle pogingen het overeind te houden. Want het huishoudboekje vertoont steeds meer scheuren en gaten. Daar kan geen plamuur of isolatietape tegenop. De tekorten groeien, de eindjes van de rafelige touwtjes schieten los en er ontstaan (problematische) schulden. Met als gevolg meedogenloze toepassing van het financiële geweld dat de incassowereld en schuldenindustrie in zich herbergt. Waardoor de ellende zich verdiept en de oplossing steeds verder achter de horizon verdwijnt. Want ook hier geldt: hoe lager het inkomen, des te duurder schulden.

Het versplinterde vraagstuk

Bij het ontstaan van schulden spelen (sociale) omgeving, opleiding, werkgelegenheid, eetpatronen, gezondheid, karakter, keuzes en life events allemaal een rol. Een kluwen van nature and nurture die we leven noemen. Om nog maar te zwijgen over laaggeletterdheid, neurodiversiteit, (licht) verstandelijke beperking, digitale uitsluiting, verslaving en psychiatrische problematiek. En ja, er zijn mensen die van weinig kunnen rondkomen en geen schulden maken ondanks een minimuminkomen. Zij zijn de uitzondering, die helaas maar al te graag als regel wordt aangevoerd.

Want bestaansonzekerheid, armoede en schulden komen voort uit voorschriften en normen. Zelden uit onwil, luiheid of opstand. Wel door ontoereikende wetten, complexe procedures, grove systeemfouten en het ontbreken van adequate bescherming voor handelingsonbekwame of -verlegen inwoners.

Het is een beetje zoals een Rorschachtest. Iedere beleidsmaker, werkend in de ivoren toren van universitaire inzichten, inkomen gebaseerd op twee mastertitels, levend in de bubbel van hoge welstand en groot welzijn, ziet in dezelfde inktvlek een andere voorstelling en dus een andere oplossing. Voornamelijk vanuit kennisgebrek en ontbrekende ervaring van binnenuit. Waar de zogenaamde expert uitdagingen ziet, ervaart de inwoner een tunnel zonder licht aan het eind. Waar de beleidsadviseur concludeert dat het over leerbaarheid gaat, vraagt de inwoner zich iedere avond weer met tranen in de ogen af hoe de boodschappen morgen betaald moeten worden.

Noodzakelijke kentering

Ik voorzie voorlopig geen verbetering. Tenzij die grote omslag komt. Waarin een bestaansinkomen wordt gezien als fundament voor een bestaanszeker en inkomensveilig leven voor iedere inwoner van Nederland. Waarmee sociale en financiële gelijkwaardigheid een vanzelfsprekend grondbeginsel is. Waarin ongelijk investeren voor gelijke kansen evident is. Wanneer het grote verdelingsvraagstuk rondom ultravermogenden en exorbitant rijken vanuit mededogen niet langer ontkend wordt. Waarin mensen weer voor mensen opkomen. Wanneer aan degene die het betreft wordt gevraagd wat er nu nodig is. Omdat we het samen willen oplossen. Omdat niemand erbuiten hoeft te vallen. Er is genoeg voor iedereen. Laten we allemaal daarnaar handelen.

Een slotopmerking: mijn verhaal hierboven beschrijft vooral het meta-, macro- en mesoniveau. Dat klinkt mogelijk overweldigend en ontmoedigend. Want het systeem is zo log, zo groot, zo bureaucratisch. Dat is allemaal waar.

Wat ik heb ontdekt, is mijn micro-activisme. Op kleine schaal, in mijn werk- en privékring, in beweging komen en mijn ideeën in de wereld brengen. Waarin ik ervaar dat er werking is. Door deel uit te maken van de werktafel Werk & bestaanszekerheid in Eindhoven, door lid te zijn van de Werkveldadviesraad van de Associate Degree opleiding Sociaal financiële dienstverlening aan de HAN in Nijmegen, door blogs en artikelen en zelfs een wetsvoorstel te schrijven, door tijdens de cursussen die ik geef mijn inspiratie en visie in het lesmateriaal te verweven, en als mede-oprichter tien jaar geleden, samen met zes vrijwilligers (met en zonder ervaringskennis), van de Werkplaats Financiën in Eindhoven, die intussen is uitgegroeid tot een vaste waarde voor Eindhovenaren die administratieve en financiële vragen en zorgen hebben.

Zo voed ik mijn bevlogenheid, druk ik mijn bezieling uit, houd ik mijn visie en creativiteit levend. Door het vuur met inzet blijvend aan te wakkeren, bij mijzelf en bij anderen. Waar vervolgens uitnodigingen voor deelname aan een podcast, een uitgebreid interview in het Eindhovens Dagblad en een artikel in Binnenlands Bestuur met Kamervragen tot gevolg, plus mijn reactie daarop, uit voortkomen.

Het zijn die beroemde 15 minutes of fame waarover onder andere Andy Warhol sprak. Niettemin zijn het momenten die brandstof leveren voor verdere stappen, een springplank bieden om mijn micro-activisme verder te ontplooien en cynisme en verzuring voor te blijven.

Hier ligt mijn functie. Vanuit verbinding werken en zijn met mensen voor wie het (financiële) bestaan een opgave is. Daar letterlijk en figuurlijk ontspanning brengen. Voor zover als op dat moment mogelijk is. Omdat het in het licht zoveel aangenamer toeven is. Dit is het richtsnoer dat ik volg. Met hart en ziel.

Wie weet wat er nog meer staat te gebeuren. Ik ben heel benieuwd. Wie loopt er met me mee?

Draagkracht van een gemeenschappelijke wereld

Aangesloten Armoede Beschaving

There is no such thing as a poor country. There’s only one failed system in resource management.

Avram Noam Chomsky (1928)

Armoede – bestaansonzekerheid en inkomensonveiligheid – is zonneklaar een verdelingsvraagstuk. Een doelbewuste kloof tussen twee bubbels. De onwil van de hoopvollen versus de onmacht van de hooplozen. Een groeiend ravijn, geconsolideerd door een systeem dat degenen met definitiemacht en articulatiemacht en -kracht toestaat te regeren over degenen zonder enig financieel, sociaal of cultureel kapitaal. Sociaaleconomische verschillen worden bestendigd en gecultiveerd door beleid op basis van vooroordelen, aannames, misvattingen, onkunde en ervaringsgebrek, onder aanvoering van een archaïsch fiscaal stelsel.

Radicale omslagen

De afgelopen vijf jaar zijn door fiscalisten, economen en politiek filosofen diverse ingrijpende maatregelen aangedragen en voorstellen gedaan. Bijvoorbeeld: het huidige belastingstelsel afschaffen en vervangen door een evenredige heffing op vermogen, om de geldstroom van arm naar rijk om te keren en de vermogensongelijkheid en toenemende scheefgroei te beperken. Dit leidt tot gedeeltelijke democratisering en evenredige verdeling van de fiscale lasten.

Limitaristen pleiten voor een bestaansmaximum om de onrechtvaardigheid en bovenmatige ongelijkheid tussen arm en rijk te minimaliseren. Anders gezegd: zolang extreme bestaansonzekerheid en inkomensonveiligheid aan de orde van de dag zijn, mag men niet meer rijkdom bezitten dan nodig is voor een redelijk welvarend leven. Meer willen is moreel onaanvaardbaar en schadelijk voor de maatschappij in zijn geheel. Een rijkdomsgrens verkleint de tweedeling en de maatschappij wordt weer een samenleving. Dat betekent ook afscheid van de meritocratie en vereist bestrijding van kapitaalvlucht en belastingontwijking.

Een derde mogelijkheid is belastingen die de economie schaden, zoals die op arbeid en ondernemen, verlagen en belastingen die minder schadelijk zijn, zoals die op vermogen en huizenbezit, verhogen. Dat zorgt voor een belastinghervorming zonder al te grote inkomenseffecten, maar wel voor een eerlijker verdeling van de fiscale druk. Herverdeling van vermogen, richting een meer egalitaire wereld, zou zo stap voor stap in gang gezet kunnen worden.

Los hiervan betoogt in 2023 de Commissie Sociaal Minimum in twee lijvige rapporten dat het zogenaamde bestaansminimum in Nederland allesbehalve is gegarandeerd. Wat schrijnende armoede en problematische schulden in de hand werkt en in stand houdt. Want stellen de commissie en een interdepartementaal beleidsonderzoek in 2024: armoede en schulden zijn knetterduur. Ongelijk investeren om mensen gelijke kansen te bieden, is een van de credo’s die duidelijk doorklinkt.

Maar zolang men op politiek en bestuurlijk niveau niet in staat is de meedogenloze terreur van lobbyisten te trotseren, komt er van deze hervormingen niets terecht.

Weerstand

Zoals alle ingrijpende veranderingen – pas op voor het rode gevaar, verlies van onze identiteit en ondermijning van onze verworvenheden – stuiten deze ideeën op veel weerstand. Weerstand gebaseerd op angst (voor het onbekende), kennisgebrek en diepgewortelde verontwaardiging. Er ontstaat altijd massaal verzet tegen ongelijk investeren voor gelijke kansen, afgestemd op de noodzaak of persoonlijke behoefte van de ruim 1,7 miljoen mensen die de touwtjes niet of nauwelijks aan elkaar geknoopt krijgen. Stevige oppositie, omdat het als oneerlijk wordt gezien. En ‘wij’ dan? Omdat de blik op de korte termijn en eigenbelang is gericht. Omdat niet wordt begrepen dat die investering op de lange termijn voor iedereen vruchtdragend is. Want het wordt gezien als nu zelf kwijtraken in plaats van later allemaal minder zorgen ervaren.

Daarom zal metamorfose van het financieel systeem, door (r)evolutie van binnenuit of buitenaf, vergezeld moeten gaan door een tweede, misschien nog wel belangrijkere, parallelle ommezwaai. Namelijk die van de geest. Van eigenbelang naar solidariteit, van zelfzucht naar mededogen, van narcisme naar empathie, van individualisme naar gezamenlijkheid.

Verstrengeling

Politiek en media spelen hierin een (regelmatig onderschatte) hoofdrol. Want polarisatie en incrimineren levert stemmen op, en sensatiezucht en hoge kijkcijfers genereren geld. Zet een vlotgebekte politicus of voormalig voetbalcommentator voor de camera en het verontwaardigde klapvee, thuis op de bank of in de studio, nauwelijks gehinderd door enige kennis van zaken, juicht hartstochtelijk. Want inhoud is taboe. Sterker nog: er dienen schuldigen aangewezen te worden. Het is zij of wij. Het gevaar moet bezworen worden. Wat door de charmante partijvertegenwoordiger en presentator welbespraakt en gretig wordt benadrukt. Gevolg: het verblinde electoraat is betoverd, voelt zich gezien en gehoord en de reclamewinst rolt met kruiwagens tegelijk binnen.

Eén klein dingetje: het kiezersvolk heeft niet in de gaten dat ze bedrogen worden waar ze bij zitten. Beloftes worden gebroken zodra de verkiezingen voorbij zijn. Feitenvrije kretologie draagt niets bij aan herstel van de ervaren ellende. Laat staan dat de gedane toezeggingen realistisch dan wel uitvoerbaar zijn. Om over het effect op de echte problemen – armoede, inflatie, woningnood, klimaatverandering, vergrijzing, stijgende zorgkosten, krappe arbeidsmarkt en immigratie – nog maar te zwijgen.

Menselijkheid en gemeenschapszin

Ubuntu is een zuidelijk Afrikaanse filosofie die uitdrukt dat een individu pas volledig mens is door de relaties en interacties met anderen. Het drukt een verbondenheid uit. De ideologie is gebaseerd op het belang van het collectief, compassie voor de ander en het streven naar harmonie binnen de gemeenschap.

Dit gedachtegoed kan een stevig fundament vormen voor de eerdergenoemde metamorfose. Een transformatie op basis van menselijke ethiek, waarop de systemische kentering wordt vormgegeven. Dit vraagt om een lange adem. Maar kan vandaag beginnen. Gemotiveerd door ware inspiratie en betrokkenheid van binnenuit. Dat begint in kleine kringen. Die zich langzaam uitbreiden en in ontmoeting samenvloeien. Om zo de voedingsbodem te creëren voor een gedaanteverandering van het stelsel dat ons zoveel welvaart heeft gebracht, maar is verworden tot een woekering van structurele en obscene financiële divergentie.

Terug naar de bron

Bestaansonzekerheid en inkomensonveiligheid zijn symptomen van een onverschillige, verlamde en gestolde samenleving, waarin ongelijkheid en corruptie alsmaar zichtbaarder worden en welig tieren. Sommigen zullen beweren: onweerlegbare verschijnselen in een aftakelende beschaving. Daarom is het tijd voor de ongebaande paden. Om de Amerikaanse dichter Robert Frost te citeren:

“Two roads diverged in a wood, and I —

I took the one less traveled by,

And that has made all the difference.”

Laten we gezamenlijk het minder bereisde pad kiezen. Omdat we allemaal wel aanvoelen dat het zo niet langer kan. Omdat we allemaal willen dat het anders wordt. Omdat we best bereid zijn een verschil maken. Om te beginnen in de kring direct om ons heen.

Vol goede moed de niet genomen weg op. Vanuit liefde voor de mens. Omdat we dezelfde planeet delen. Waarop vanuit de ruimte geen grens, rijkdom of vermogen zichtbaar is.

Het licht op Bastion Overheid

Aangesloten Beschaving

Ik lees wel eens in de Bijbel. Niet omdat ik naar de kerk ga. Evenmin omdat ik geloof dat de Bijbel een historisch feitelijk en waargebeurd verslag is. Ik ervaar het wel als beschrijving van een geestelijke weg. Anders gezegd: als verhaal over hoe het leven gaat, ons (zo nu en dan lastige) vragen stelt, en wat er voor antwoorden gegeven kunnen worden vanuit ons diepste weten.

Maandelijks

Dat lezen doe ik niet alleen, maar met anderen. Vijf anderen om precies te zijn. We komen gemiddeld één keer per maand een avond bij elkaar. Vele jaren geleden zijn we bij Genesis begonnen. Zoals het hoort, kun je zeggen. Soms lezen we een paar regels van een vers, andere keren langere stukken. Daar waar we iets niet begrijpen of de betekenis ons ontgaat, ontstaat gesprek. Altijd vanuit persoonlijke beleving. We zijn niet op zoek naar generaliserende exegese of institutionele verklaringen, maar naar vertaling van de tekst naar ons individuele leven. We vergelijken ook uiteenlopende versies van de Bijbel. Om de verschillen in hertaling en interpretatie te ontdekken en uit te filteren – voor zover we daartoe in staat zijn. Het zijn bijzondere avonden. Zonder uitzondering.

De laatste keer dat we bij elkaar waren, lazen we het evangelie van Matteüs. Daarin staat de volgende passage (vers 10:11 tot en met vers 10:14):

“In elke stad en in elk dorp waar je komt, moet je uitzoeken wie het waard is je te ontvangen; blijf daar dan tot je weer verder gaat. Groet de bewoners van het huis dat je binnengaat. Laat jullie vrede over dat huis komen als het dat waard is, maar als het dat niet waard is, laat dan die vrede naar je terugkeren. En als ze je niet willen ontvangen noch naar je woorden willen luisteren, verlaat dan dat huis of die stad en schud het stof van je voeten.”

Dit is een van de instructies die Jezus de twaalf apostelen meegeeft als hij ze de wijde wereld instuurt om het evangelie te verkondigen.

Hoge drempel

Dezelfde avond las ik een post op LinkedIn van Femke Stoffels. Zij is actie-onderzoeker bij het Instituut voor Publieke Waarden. Zij vraagt zich ‘hardop’ af waarom het gemiddeld vijf jaar duurt voor mensen (schuld)hulp zoeken wanneer ze (ernstige) financiële problemen hebben. Ze heeft het over schaamte, stress, ziekte, uitval en de vicieuze cirkel van verdieping van de problematiek door inkomensdaling. Daarna volgt de bureaucratie: wachtlijsten, formulieren, bewijslast, strenge (stress-sensitieve?) gesprekken, voorwaarden, overeenkomsten en/of mislukte regelingen, rechtbank, zitting en vonnis. Om nog maar te zwijgen over de uitdaging een horizontaal gesprek te voeren in een in essentie verticale verhouding.

Haar slotvraag: waarom is het nog steeds zó moeilijk om erin te zitten? En dan bedoelt ze een traject om schulden op te lossen.

Domino’s

De combinatie van de Bijbeltekst en de LinkedIn-post zette iets bij me in beweging. Een ‘klassieke’ train-of-thought. Er klikte iets. Want wat nou als de mens die op zoek gaat naar hulp, van binnenuit haarfijn aanvoelt wie het waard is hen te ontvangen? Anders gezegd: weten we eigenlijk allemaal diep van binnen waar we welkom zijn? Zoals ook wel wordt gezegd dat bij een sollicitatiegesprek beide partijen binnen seconden weten of ze er thuishoren – en aangenomen zijn – of niet?

Gaat een persoon met financiële problemen niet naar hulpverlening, omdat ze intuïtief onderkennen dat men ze daar ten diepste niet wil ontvangen en niet naar ze luistert? Wordt er daarom zo gedraald? Omdat het intrinsieke weerstand is tegen het instituut of de persoon die het niet waard is hen te ontvangen?

Dan is de vraag of alle argumenten die Femke Stoffels noemt misschien wel waar zijn, maar niet de kern van het, vooralsnog onbegrijpelijke, uitstel om een beroep te doen op ondersteuning. Dat zou zomaar kunnen, in het licht van het Bijbelcitaat. En dan krijgt schuldhulpverlening een heel andere opdracht dan outreachend werken, innovatie, vroegsignalering en basisdienstverlening. Daaruit volgt dat er welbeschouwd maar één centrale instructie nodig is: wordt een plek waar mensen ervaren dat schuldhulpverlening het waard is hen te ontvangen.

Een radicale omkering. Want dan ligt het helemaal in handen van schuldhulpverlening en niet langer aan de personen met financiële problemen, dat ze zich niet melden. Dan gaat het over mentaliteit en compassie. Kortom: schuldhulpverlener, creëer een plek waar men voelt dat schuldhulpverlening een woning is die het waard is hen te ontvangen. Zo niet, dan vertrekken ze weer en schudden het (bureaucratische) stof van zich af. Hun conclusie is dan helder: hier niet.

Vrijwilligers

Omgekeerd zie ik hoe vrijwilligers (in mijn werk zijn dat AdministratieMaatjes en vrijwilligers van de Werkplaats Financiën) mensen met financiële problemen ondersteunen. Die vrijwilligers voelen dat ze het waard zijn door die mensen ontvangen te worden. Ze zijn welkom. De vrijwilligers brengen vrede naar dat huishouden. Vrede die door de mensen met dankbaarheid wordt aanvaard. Dat is het werk. Daar bestaat geen weerstand of stof dat afgeschud moet worden. Niet bij de vrijwilliger en niet bij de persoon die ondersteuning nodig heeft.

Bureaucratie speelt ook geen rol in het pure vrijwilligerswerk. Het is de werking van de (horizontale) relatie tijdens het ‘spel’ tussen vrijwilliger en persoon die hulp nodig heeft, die voor verlichting zorgt. Als coördinator speel ik niet meer dan een faciliterende rol in het geheel. Het ware kunstwerk is de creatie tussen twee personen die elkaars waarde voelen, de vrede bevestigen en de daaropvolgende ontspanning in dankbaarheid aanvaarden.

Vesting

Het Tijdelijk Noodfonds Energie is een schoolvoorbeeld van hoe dat besef – dat mensen gewaarworden en beleven dat we het waard zijn hen te ontvangen – volkomen is genegeerd. Het gevolg is onweerlegbaar: een complete mislukking en de slechtst plakkende pleister ooit. Een ramp die alleen maar heeft bijgedragen aan het gevoel van mensen dat de hulp- en dienstverlening het niet waard is hen te ondersteunen.

Dus wanneer we het hebben over toegankelijkheid, effectiviteit en toekomstbestendigheid, gaat het niet over bereikbare loketten en websites, vindingrijke instrumenten, publiek-private samenwerking en financiering, of doorontwikkeling in co-creatie. Het gaat over iets fundamenteels. Iets dat in de ziel van de mens (zonder zweverige connotatie) ervaren wordt. Ver voorbij wetgeving, protocollen en werkprocessen. Het gaat erom dat alles dat overheid, bestuursorgaan of gemeentelijke organisatie heet, de slotbrug neerlaat, de deur wagenwijd openzet en vanuit maximale dienstbaarheid en openheid (van geest en middelen) de persoon met een hulp- of ondersteuningsvraag ontvangt.

Bodiam Castle, Robertsbridge, East Sussex

Keerpunt

Het is mijn stellige overtuiging dat niets anders mensen gaat uitnodigen eerder naar schuld- en andere hulpverlening te komen. Het wordt de hoogste tijd die basale ervaring – vertrouw erop dat wij het waard zijn jullie te ontvangen – vorm te geven. Het is een manier van leven en handelen. Op alle bestuurs-, beleids- en uitvoeringsniveaus. Geen metershoge bureaucratische muren meer, maar een plek waar vrede, de blijde boodschap en wederzijds mededogen vanzelfsprekend en leidend zijn. Iedere dag weer. Zonder aanzien des persoons. In bescheidenheid en nederigheid. In het bewustzijn dat het (tijdelijk) lijden in liefde erkend wil worden en (weer) opstaan een natuurlijke beweging is. Bij en van ons allemaal.

Overvloed en tekort

Armoede Beschaving

Het kenmerk van een beschaafd mens, is het vermogen om te kijken naar een tabel met cijfers en te huilen.

Bertrand Russell (1872 – 1970)

Ieder jaar publiceert Oxfam Novib cijfers over de verdeling van arm en rijk op deze planeet. Kort samengevat: de rijkste 1% van de wereld heeft meer vermogen dan 95% van de wereldbevolking bij elkaar. Deze stuitende scheefgroei neemt nog altijd toe. Niet alleen mondiaal, maar ook in Nederland. Een scheefgroei waaraan de huidige regering niets doet. Bovendien maakt de Voorjaarsnota 2025 duidelijk waar de prioriteiten van PVV en consorten liggen. In ieder geval niet bij de bestrijding van armoede en schulden.

Een paar weken geleden zag ik een fragment uit The Daily Show met Jon Stewart, waarin socioloog Matthew Desmond iets uitlegt over miljardairs en de belasting die ze betalen. Hij zegt vrij vertaald: wanneer miljardairs jaarlijks aan hun belastingverplichting voldoen – dus zonder maximaliseren van belastingontwijking via allerlei fiscale constructies in belastingparadijzen – dan kan armoede in de Verenigde Staten zo goed als verholpen worden.

Matthew Desmond heeft het dus niet over het verhogen van belastingen voor de superrijken, maar over gewoon betalen wat ze volgens het bestaande fiscale stelsel verschuldigd zijn. Hij spreekt over de rijkste 1% van inwoners in de Verenigde Staten. Vrijwel alle mensen die onder de armoedegrens leven in de Verenigde Staten, kunnen door het incasseren van de reguliere belastingen voor extreem rijken, boven de armoedegrens uitgetild worden.

Ik ben heel benieuwd wat een vertaling van deze rekensom naar de Nederlandse situatie oplevert.

Enkele weken daarvoor was ik bij de voorlichtingsavond van het Verkeerscirculatieplan VCP van de gemeente Eindhoven, dat deel uitmaakt van het Masterplan Mobiliteit 2050. Tijdens de presentatie in het Muziekgebouw Eindhoven werden uitwerkingen van dat plan gepresenteerd. De wethouder en twee projectleiders lichtten de uitwerkingen gedurende anderhalf uur toe, aan de hand van een uitgebreide PowerPoint. Natuurlijk kwamen Brainport Eindhoven en de groei van de High Tech Campus HTCE voorbij – met ASML voorop. Daaraan direct gerelateerd de opdracht om de komende vijftien jaar 40.000 huizen te bouwen en de zorgwekkende toename van verkeersdrukte dientengevolge, adequaat te adresseren.

De uitvoering van het VCP duurt tot minimaal 2036 en deze metamorfose kost maar liefst 600 miljoen euro. Volgens de huidige ramingen. Om dat geld bij elkaar te krijgen kijkt de kersverse D66 wethouder onder andere naar de provincie en landelijke overheid. Verder wordt er aanspraak gemaakt op Beethoven-gelden en onderzoekt de gemeente de mogelijkheid van een lening. Want het geld wordt in fasen uitgegeven, in het ritme van de verwezenlijking van de plannen.

Ik zat met groeiende verbazing naar de voordracht en de trots van de mannen en vrouw op het grote podium te kijken.

Voor alle duidelijkheid: ik begrijp dat middelen gealloceerd en geoormerkt zijn. Miljoenen kunnen niet zomaar van het ene potje in het andere gestopt worden. Ik begrijp ook dat de explosieve groei van de regio Eindhoven – de economische motor van Noord-Brabant en misschien wel heel Nederland – om een passend infrastructureel antwoord vraagt. Maar juist dit baart mij grote zorgen. Om meerdere redenen.

Ten eerste: als er kennelijk zoveel geld beschikbaar gemaakt kan worden en er zo creatief naar middelen wordt gezocht, waarom wordt er dan zo ingewikkeld gedaan over investeren in inkomensondersteunende maatregelen, om inwoners van Eindhoven te behoeden voor armoede en schulden? Hoe komt het dat diezelfde creativiteit niet wordt ingezet, maar dat er dan wordt gewezen naar de landelijke politiek en wetgeving?

Ten tweede: er werd tijdens de presentatie van het VCP met geen woord gerept over de verdringing, door de groei van vooral ASML, die in Eindhoven plaatsvindt. Scholing, gezondheidszorg, gegarandeerd inkomen en veilig – of überhaupt – wonen, wordt voor een groeiend aantal inwoners onbereikbaar. Steeds meer mensen worden in de onderste laag van de sociale demografie geduwd. De kloof tussen de hooplozen en de hoopvollen groeit. Een kloof die voor een toenemend aantal inwoners onoverbrugbaar is geworden. Voorheen actiegebieden worden de nieuwe getto’s voor ongewensten, moeilijk bemiddelbaren en (voormalig) onaangepasten.

Ten derde: op 22 december 2022 waarschuwt burgemeester Jeroen Dijsselbloem na honderd dagen in het ambt in het Financieel Dagblad voor de keerzijde van het succes van Brainport. Citaat: ‘Als dat succes niet overvloeit naar de hele stad, krijgen we echt spanningen.’

We zijn nu ruim twee jaar verder, de tweedeling is evidenter dan ooit, maar de urgentie daaraan iets te doen blijft uit. Weliswaar spreekt onze burgervader – als voorzitter van Brainport – het bedrijfsleven aan op hun sociale functie, maar vooralsnog worden er geen miljoenen vrijgemaakt om de armoede en schulden blijvend te voorkomen, de woningnood te ledigen en het tekort aan scholen aan te pakken. In het sociaal domein wordt ieder dubbeltje drie keer omgedraaid, terwijl er zonder blikken of blozen een verkeersplan van 600 miljoen uit de doeken wordt gedaan.

Waarom wordt ASML/Brainport/HTCE niet aangesproken op hun verantwoordelijkheid? Waarom zet ASML niet een aanzienlijk deel van de recordwinst in 2024 van 7,6 miljard euro in om de verdringing die ze veroorzaken, te verlichten? Waarom stapt de burgemeester niet samen met de wethouder van Welzijn, Werk en Armoede naar de bestuurders van de hightechbedrijven om ze de onderkant van de ladder te laten zien en naar een adequate reactie te vragen?

Ten vierde: hoe komt het toch dat een ouder echtpaar zonder pardon van bijstandsfraude wordt beticht en jarenlang een torenhoge vordering moeten terugbetalen, omdat ze niet hadden begrepen dat er geen verschil bestaat tussen inkomensverwerving en een bijdrage van hun kinderen aan de kosten van gezellig samen eten? Er was kennelijke geen sprake van dringende reden om af te zien van terugvordering. Nee, er wordt keihard geoordeeld. Ondanks de toezegging in 2020 door wethouder Yasin Torunoglu om de geest van de motie Recht Op Vergissen te omarmen. Een motie van min of meer dezelfde strekking werd in 2024 door D66 Tweede Kamerlid Joost Sneller ingediend. Geen idee wat daarvan terecht is gekomen.

En hoe komt het toch dat rijken steeds minder belasting betalen – en de ultrarijken vrijwel niets – terwijl de gemiddelde werknemer zich blauw betaalt aan belastingen? Pun intended. Hoe komt het toch dat aan de asociale en moreel laakbare activiteiten van duurbetaalde accountants en adviseurs van de rijken der aarde geen paal en perk gesteld wordt? Terwijl de jacht op de kruimels van bijstandsfraude met hand en tand verdedigd wordt. Sterker nog: anonieme kliklijnen zijn beschikbaar voor rancuneuze buren om de vermoedelijke fraudeur (maar regelmatig onterecht beschuldigde uitkeringsgerechtigde) erbij te lappen.

Ten slotte: waarom nemen de miljardairs in Nederland niet het voortouw om hun obsceen grote vermogen in te zetten om de verdieping van de armoede-intensiteit te stuiten (uitzonderingen daargelaten)? Wat is er voor nodig om een sprankje solidariteit, empathie en medemenselijkheid aan te wakkeren bij de ultrarijken in dit land, zoals Carvalho-Heineken, Dreesmann en Sonnenberg? Want laten we wel wezen: niemand heeft zoveel geld nodig. Helemaal niemand.

Er zijn wel ruim 1,7 miljoen mensen in Nederland die onder of net boven de armoedegrens leven. Wat zou het mooi zijn wanneer de Quote Top Tien uit de belastingplicht over hun 51 miljard euro put om het leven van die mensen te verlichten. Letterlijk en figuurlijk. Zodat zij iedere avond gezonder kunnen eten, in een schimmelloos en warm huis kunnen wonen, een (vervolg)opleiding kunnen volgen, naar de huisarts kunnen zonder vrees voor medicijnkosten of eigen risico, zonder dagelijkse financiële stress naar hun werk kunnen en schoorvoetend weer kunnen deelnemen aan het sociale leven.

Wat zou dat mooi zijn.

Intensieve geldhouderij

Armoede Beschaving

Vast-zitten aan vorm- en waardestelsels,

noodzaakt tot aanvaarding van de consequenties,

nèt zolang tot de vóór-ingenomenheid blijkt,

doorbroken wordt, overwonnen is.

Reinoud Fentener van Vlissingen – Dakloos geborgen

De (zichtbare en onzichtbare) geldstromen in Nederland en de wereld worden door heel veel instanties en organisaties beheerst. Voor de gemiddelde burger is dit systeem nog nauwelijks te begrijpen. Terwijl de hoogte van ons aller inkomen afhankelijk is van die (mondiale) geldstroom.

De inkomenshoogte van Nederlanders die niet kunnen werken, wordt bepaald door hoogopgeleide mensen die op basis van rekenmodellen en statistieken bepalen wat een aanvaardbaar minimuminkomen is. Daarover is op 17 oktober een rapport verschenen. Dit minimuminkomen wordt vastgesteld door de overheid (landelijk en lokaal), door economen en adviesbureaus, door banken en kredietverstrekkers, door beleggers en investeerders, door vakbonden en werkgevers, door incassobureaus en deurwaarders, door schuldhulpverleners, door bewindvoerders en door budgetcoaches. Een duizelingwekkend aantal instanties bepaalt voor ons allemaal hoeveel geld we krijgen om van te leven.

Centrale geldregisseur

Stel je voor dat er één persoon is die al die stappen in dat systeem allemaal achter elkaar uitvoert, voor heel veel mensen tegelijk. Het hele proces, van A tot Z, onder verantwoording van die ene medewerker.

Te beginnen met het verstrekken van onvoldoende inkomen om van rond te komen op basis van de door experts bedachte rekensommen. Om vervolgens te adviseren een lening af te sluiten om dat tekort (tijdelijk) te compenseren. Om daarna met maatregelen te dreigen wanneer er op die lening(en) een betalingsachterstand ontstaat. Om vervolgens tevergeefs met de werkgever te onderhandelen over een hoger salaris. Om daarna schuldhulpverlening aan te bieden zodra de achterstanden onoverkomelijk zijn, waarna een groot deel van de leningen wordt kwijtgescholden die eerder zijn verstrekt. Om ten slotte een cursus aan te bieden om te leren beter met het tekortschietende inkomen om te gaan en vooral om te begrijpen dat het aan jezelf ligt dat je niet rondkomt iedere maand.

Al die stappen. Onder verantwoordelijkheid van één persoon. Dat houdt geen gezond persoon vol. Het zorgt zeer waarschijnlijk voor wanhoop, verscheurdheid en gewetensnood. Want het laat zien hoe krankzinnig het opgetuigde systeem is. Niemand met een goed werkend stel hersens kan uitleggen waarom de geldstroom zo absurd ingewikkeld, onrechtvaardig en ongelijk is georganiseerd.

Daarom hebben we termen als eigen kracht, genoegzaam besef van verantwoordelijkheid, zelfredzaamheid, doenvermogen en bestaansminimum gemunt. Zodat we de ontvanger van het weinige geld verantwoordelijk kunnen houden voor de financiële ellende en het systeem van iedere schuld kunnen vrijwaren. Terminologie die als flinterdun (juridisch) schild tussen het systeem en de potentieel radeloze medewerker fungeert. Om levensgevaarlijke wroeging bij de uitvoerder te vermijden.

Gekkenwerk

Die ene persoon, die telkens weer voorrekent waarom er geen toereikend bestaansinkomen is, uitlegt waarom er dus geleend kan worden, waarom dat krediet ondanks het inkomensgebrek met rente en kosten afgelost moet worden, waarom het duurder wordt gemaakt als er een betalingsachterstand ontstaat op de aflossing van de lening die nodig is om het ontoereikende inkomen aan te vullen, waarom de werkgever door inflatie niet in staat is meer salaris te betalen, waarom schuldhulpverlening nodig is om de problematische schulden op te lossen die zijn ontstaan door de betalingsachterstand op de lening die nodig was omdat er besloten is onvoldoende inkomen te verstrekken, waarom de cursus gevolgd moet worden die uitlegt hoe het komt dat er bewindvoering en schuldhulpverlening nodig is om de problematische schulden op te lossen die zijn ontstaat door de betalingsachterstand op de lening die nodig was omdat er besloten is onvoldoende inkomen te verstrekken, en hoe door beter je best te doen in de toekomst (niet) te voorkomen is dat er opnieuw financiële problemen ontstaan.

Waanzin ten top. De moed zou iedereen in de schoenen zinken. Omdat het niet uit te leggen is.

Toch gebeurt dit iedere dag. Alleen niet door één persoon. Om te voorkomen dat die uitvoerder knettergek wordt, is het volledige proces in heel veel kleine stukjes opgeknipt. Om het draaglijk te maken voor de werknemer(s) in kwestie. Om de dwaasheid van het systeem te verdoezelen. Om het geweten van de systeembeheerders (lees: de overheid) te sussen en de illusie in stand te houden dat het in Nederland goed geregeld is. Een groteske overtuiging en hemeltergende misvatting.

De oproepen tot ontschotten, tot domeinoverstijgend samenwerken, tot clusteren van instanties, zijn mede daarom tot mislukken is gedoemd. Omdat het de fundamentele weeffout niet kan verhullen. Tegelijkertijd zijn die oproepen een bewijs van het structureel falen van de overheid om al die facetten van de geldstroom te reguleren en te zorgen dat iedere Nederlander voldoende inkomen heeft om zonder dagelijkse geldstress van te leven. De voorbeelden van het pleisters plakken en noodverbanden aanleggen zijn legio: individuele inkomenstoeslag, kwijtscheldingsregelingen, het toeslagenstelsel, bijzondere bijstand en nog heel veel andere (gemeentelijke) inkomensondersteunende maatregelen. Terwijl het geld tegen de plinten klotst.

Verloop en activisme

Wat ook opvalt is het grote verloop in het sociaal domein, de zorg en het onderwijs door ziekteverzuim en ontslag nemen op zoek naar een andere baan. Nog een symptoom van het ongezond systeem: het is eensinful social structure. Mensen voelen diep van binnen feilloos aan dat het niet klopt en bezwijken onder de druk en verlamming van het verstoorde werkveld.

Tegelijkertijd is het te kort door de bocht om het een systemische crisis of systeemfalen te noemen. Niet alleen omdat het systeem wel werkt voor mensen mét geld, terwijl dat niet geldt voor degenen die rond het minimuminkomen zwerven. Wat op zijn beurt heel goed uitgelegd kan worden als onrechtvaardigheid en rechtsongelijkheid.

Het is vooral te kort door de bocht omdat ondanks de eerder door mij benoemde systeemdictatuur, wet- en regelgeving worden uitgevoerd door mensen van vlees en bloed. Die in staat zijn tot zelfstandige beslissingen. Professionals raken zeker verstrikt in regelingen, voorzieningen, protocollen en procedures die maatwerk niet eenvoudig maken. Maar het kan wel anders. Helaas zijn defensief gedrag, het niet mee willen denken, en uitzonderingen resoluut en routinematig van tafel vegen, aan de orde van de dag.

Terwijl er wel degelijk mogelijkheden zijn. Mits de uitvoerder bereid is die te onderzoeken en zich niet te laten beperken en ringeloren door foutieve en ingesleten aannames en interpretaties.

Dat vraagt wat. Namelijk activisme. Om de intensieve geldhouderij aan de kaak te stellen. Zonder tegengehouden te worden door angst of verlangen. Een beweging die van binnenuit komt. Vanuit het bestaande systeem en vanuit de persoon zelf. Een inspiratie en motivatie om actief te worden, om de vinger op de zere plek te leggen en bij te dragen aan het verlichten van het duister.

Het vraagt moed om die innerlijke drijfveer te openbaren en in te zetten. En ik durf er geld onder te verwedden dat het verloop en ziekte en heil elders zoeken spectaculair afnemen wanneer iedereen de vrijheid ervaart en zich eigen maakt, om dat sluimerende activisme tentoon te spreiden en in daden om te zetten.

Banden smeden over de grens heen

Aangesloten Armoede Beschaving

Tijdens het lezen van het boek Armoede uitgelegd aan mensen met geld van Tim ’S Jongers en de NRC column Een hartgrondig gvd van Youp van ‘t Hek, werd ik overvallen door een gedachte: hoe komt het eigenlijk dat er geen échte beweging zit in de aanpak van armoede en schulden? Nu ik de afgelopen dertig jaar overzie – de jaren dat ik in de wereld van armoede en schulden werk – valt me iets cruciaals op: er is geen verbinding.

Er bestaan grofweg twee bubbles zodra het over armoede en schulden gaat. De kring waar men vanuit betrokkenheid, beroep of ervaringskennis is aangesloten op het leed dat door financiële problematiek wordt veroorzaakt. En de kring waar men er niet mee begaan is, omdat er geen betrokkenheid bestaat en geen direct contact met mensen met financiële problemen. Deze twee werelden existeren strikt gescheiden naast elkaar.

In de eerste wordt met grote regelmaat gesproken over, onderzoek gedaan naar en geld vrijgemaakt voor het bestrijden van armoede en schuldenproblematiek. Publicaties struikelen over elkaar om via diverse gezichtspunten, strategieën en beleidsterreinen het vraagstuk te fiksen. Vooralsnog zonder merkbaar effect. Wel spreken we elkaar aan en luisteren en bevestigen we dat we het roerend met elkaar eens zijn en dat het nou toch eindelijk eens goed aangepakt moet worden. Soms wordt er gezellig samen gemopperd. Evenmin met veel gevolg. Dit is zichtbaar op sociale media zoals LinkedIn en X, maar ook tijdens de vele congressen, bijeenkomsten en debatten. Bijval is meestal niet van de lucht, klaterend applaus en felicitaties evenmin. Mild chargerend: we preken voor eigen parochie.

In de tweede wordt niet of nauwelijks over de problematiek gedacht of gesproken. Armoede en schulden behoren niet tot die leefwereld. Hoogstens als het over die arme kindertjes in Afrika gaat. In dit milieu bestaat ook bijna geen bewustzijn of weten over de problematiek in Nederland. Wanneer diegenen een praktijkvoorbeeld wordt voorgeschoteld, zijn ze sprakeloos en ontstaat een (meestal kortstondig) gevoel van schaamte en verbijstering, of is het antwoord reflexmatig: moeten ze maar (harder) gaan werken; ze hebben het er zelf naar gemaakt; waar een wil is, is een weg; profiteurs die parasiteren op onze belastingcenten. Er bestaat geen belangstelling of mededogen. Onverschilligheid troef. Dat (ongewenste) deel van de samenleving bevindt zich immers in de marge, aan de andere kant van de kloof, en is dus oninteressant. Hoogstens een last voor de economie.

Zoals gezegd, deze twee werelden bestaan los van elkaar. Soms komen ze even met elkaar in aanraking. Tijdens een televisieprogramma, een benefietvoorstelling of een paneldiscussie georganiseerd door een studiecentrum. Waar het verschil van inzicht keurig afgebakend blijft en de dagvoorzitter zonder overtuigingskracht pogingen doet hoopgevende ontwikkelingen te schetsen. Daarna gaat ieder weer zijns weegs. Terug naar de kudde waartoe ze behoren. Iedere toenadering in de kiem gesmoord. Status quo vakkundig gehandhaafd.

De afgelopen drie decennia zie ik de bekende experts, specialisten en geleerden uit de eerste bubble in relatief klein gezelschap met elkaar optrekken. Zij vormen de frontlinie. We weten allemaal wie dat zijn. Ze vertolken al heel lang hetzelfde geluid, vooralsnog zonder veel resultaat. Dat komt deels ook omdat ze menen te moeten wikken en wegen: hoeveel kan ik zeggen zonder mijn luisterend oor (bij de mensen die ‘aan de knoppen draaien’) te verspelen? Belangen, positionering, netwerk, angst status en krediet te verbeuren bepalen uitingen en gedrag. Waar sommigen in het begin nog van leer trokken, hebben ze hun toon nu gematigd, omdat ze nu ook tot de fine fleur behoren. Omzichtig formulerend, ieder woord op een goudschaaltje, niemand voor het hoofd stotend, krachteloze teksten, liters water bij de wijn. Netto opbrengst te verwaarlozen.

De andere bubble heeft een duidelijke identiteit, maar geen bekende mensen die het gezicht vormen. Natuurlijk zijn er politici die hun boodschap verkondigen over mensen die in armoede leven, maar hen bedoel ik niet. In zekere zin is het ook wel logisch dat die andere bubble amper herkenbare vertegenwoordigers kent, misschien op iemand uit het bedrijfsleven na die het tot multimiljonair heeft geschopt. Ergens ook wel te begrijpen: naar het bestaan van rijkdom in combinatie met onwetendheid over armoede wordt volgens mij geen onderzoek gedaan. Succesverhalen daarentegen vullen vele docusoaps, maar dat zijn vooral egodocumenten om te getuigen van een maakbare wereld waarin iedereen een topper kan worden. Als je maar echt wil, ambitie toont en je kansen grijpt. Dan is niets onmogelijk.

Ruyi Bridge voetgangersbrug in Taizhou, Zhejiang, China

Eigenlijk kan het niemand verbazen dat er geen beweging zit in het oplossen van armoede en schulden: er is (nog) geen bruggenbouwer die deze twee werelden in de diepte aan elkaar voorstelt. Terwijl daar nu meer dan ooit behoefte aan is. Er is niemand opgestaan die de karikatuur achter zich laat en de kloof tussen de twee belevingswerelden weet te dichten. Iemand die de taal van beiden spreekt, die niet alleen uit is op lof van eigen entourage of een schouderklopje voor communicatief en politiek zorgvuldig laveren. Iemand die laat zien dat polarisatie desastreus is. Die het lijden voelbaar kan maken, die mensen kan bewegen tot inzet, tot bijdragen aan een duurzame oplossing. Iemand die de verschillen belangeloos overstijgt – desnoods in scherpe bewoordingen.

Iemand die zorgt dat welvaart, welzijn en bestaansveiligheid een vanzelfsprekendheid zijn waaraan iedereen wil bijdragen, ongeacht afkomst, (politieke) ideologie of plek op de sociaalmaatschappelijke ladder. Iemand die vanuit het hart spreekt en het hart van de ander opent. Zodat opvattingen transformeren, het vertrouwen herstelt, de samenleving zich verenigt en besef van eenheid vorm krijgt. Om te bewerkstelligen dat het ontstaan van armoede en schulden volwaardig wordt verlicht. Letterlijk en figuurlijk. Zonder hyperbool of drama. Maar gewoon. Omdat we er als geheel van groeien.

Aardverschuiving

1 Reactie
Armoede Beschaving Onderzoeken en instanties

Leven in financiële rust is een natuurlijk streven. Het verlangen naar stabiliteit is niemand vreemd. De rust die bestaanszekerheid ons brengt, geeft ruimte aan creativiteit en maakt energie vrij, en vormt een voedingsbodem voor ontplooiing op vele andere gebieden. Wanneer er voldoende geld is – en dat is een relatief begrip – kunnen aandacht en vormkracht voor nieuwe dingen ingezet worden.

Het is niet per se zo dat een minimum inkomen voor bestaansonzekerheid zorgt en een hoger inkomen automatisch bestaanszekerheid genereert. Dat is afhankelijk van (onvoorspelbare) variabelen in het beschikbare budget, inclusief de persoonlijke behoefte aan middelen en vermogen, voor zover die al dan niet beïnvloed kunnen worden.

Mensen die autonoom, zelfvoorzienend, off the grid zijn gaan leven, hebben voor zichzelf rust in bestaanszekerheid gecreëerd, op basis van het weinige (inkomen) dat ze nodig hebben en het weinige dat ze bezitten. Zij hebben er bewust voor gekozen en hebben minder behoefte aan middelen, terwijl anderen dat absoluut als onvoldoende zouden ervaren.

Tegenstrijdig

Wanneer wordt gezocht naar de definitie van een sociaal minimum, naar de aanvaardbare hoogte van dat wat aan bestedingsruimte nodig is om op ieder niveau vanuit breed welzijn aan onze samenleving deel te nemen, blijkt dat niet hetzelfde te zijn als bestaanszekerheid voor alle inkomensgroepen. Want mensen met een middeninkomen, die ruim meer verdienen dat het veronderstelde sociaal minimum, kunnen in grote bestaansonzekerheid leven en een grote mate van bestedingsonvrijheid ervaren omdat ze het recht op allerlei inkomensondersteunende maatregelen verliezen. Dan steekt de in de literatuur regelmatig geconstateerde armoedeval op.

Daarmee is bestaanszekerheid een fluïde begrip geworden, omdat het bestaansminimum oftewel het sociaal minimum niet vanzelf garandeert dat voor alle inkomensgroepen en huishoudtypen armoede tot het verleden behoort. Daaruit volgt dat er behoefte is aan een nieuwe definitie van inkomen in combinatie met bestaanszekerheid. Namelijk een bestaansinkomen. Dat toereikende inkomen dat bestaanszekerheid waarborgt en direct samenhangt met levensomstandigheden zoals gezinssituatie, werk, huisvesting, (lichamelijke en geestelijke) gezondheid, scholing, sociale relaties en zelfontplooiing.

Bestaansinkomen

Een bestaansinkomen zorgt voor zover als mogelijk wel voor overzichtelijkheid en voorspelbaarheid in inkomen en uitgaven, mits afgestemd op de werkelijke noodzaak en behoeftes, die alleen op basis van zorgvuldige individuele toetsing en afweging vastgesteld kunnen worden.

Dat verlangt van overheid en werkgevers een totaal andere systematiek van het definiëren van inkomenshoogte. Daarin wordt niet alleen naar functievereisten, opleiding, kwaliteiten en vaardigheden gekeken, maar vooral naar de levensomstandigheden van het huishouden in kwestie.

Wanneer de overheid de zorgplicht invult door middel van een bestaansinkomen, gegrondvest op een fiscaal stelsel dat het draagkrachtbeginsel als uitgangspunt neemt, zal voor het overgrote deel van de Nederlandse burgers bestaansonzekerheid tot het verleden behoren. Dit vergt overigens ook een structurele herijking van het socialezekerheidsstelsel.

Tegelijkertijd vraagt dat van het huishouden om op verantwoorde wijze om te gaan met het geboden salaris en budget en aan te tonen dat de hoogte toereikend is, zonder te vervallen in overvragen of overbesteding. Hiermee kunnen excessen in honorarium en uitgaven beperkt blijven.

Kentering

Voorwaarde voor deze omwenteling is dat het bestaansinkomen samenleving-breed gedragen wordt. Dit vergt van de huidige grootverdieners op alle gebieden een enorme stap terug. Een exorbitante beloningsstructuur is in een gemeenschap die leeft van een bestaansinkomen niet langer houdbaar. Het doet een levensgroot beroep op solidariteit en het collectief ervaren van de wens welvaart voor iedereen te realiseren.

Alleen wanneer de urgentie van deze omslag in samen-zijn, gemeenschappelijk gevoeld wordt, waarna vrijwillig en weloverwogen afstand wordt gedaan van buitensporige rijkdom, behoort een samenleving zonder armoede tot de mogelijkheden.

Ommekeer

Armoede Beschaving Sociale media

Vanmorgen las ik een krantenbericht over de terugvordering van een Participatiewetuitkering door de gemeente Eindhoven. Een bijstandsechtpaar had van hun volwassen kinderen een behoorlijke periode maandelijks geld gekregen en dat wordt nu teruggevorderd. Opgevraagde bankafschriften toonden de betalingen onweerlegbaar aan. Het geld was onder andere een ‘vergoeding’ voor het feit dat ze vaak bij hun ouders hadden gegeten.

De inhoud

Alles bij elkaar hebben de kinderen € 8.408 aan hun ouders overgemaakt, omgerekend € 420 per maand over een periode van ongeveer een jaar. De zaak is overigens aan het licht gekomen door een anonieme tip. Want in Eindhoven bestaat die mogelijkheid. De tipgever is dus niet naar het gezin gestapt om ze op hun ‘overtreding’ te wijzen (voor zover we weten, want in het artikel staat geen voorgeschiedenis), maar heeft de gemeente ingelicht zonder zichzelf bekend te maken.

De gemeente Eindhoven vordert bijna € 11.000 terug – meer dan het echtpaar heeft ontvangen, waarschijnlijk het gevolg van brutering vanwege de leeftijd van de vordering – en legde in eerste instantie ook nog een boete op van € 1.800. Die boete is na bezwaar gehalveerd, de terugvordering blijft bestaan.

Uiteindelijk is de zaak bij de Centrale Raad van Beroep (CRvB) terechtgekomen. De CRvB is de hoogste (!) bestuursrechter in socialezekerheidszaken. Mevrouw mr. F. Hoogendijk is glashelder in haar vonnis: het echtpaar had er bij stil moeten staan dat die bedragen mogelijk van invloed waren op de bijstand, en de opgelegde boete is evenredig aan de ernst van de overtreding, de mate van verwijtbaarheid en de overige over appellanten (het echtpaar) gebleken omstandigheden.

Dat betekent dat ze nu 10 jaar (!) lang iedere maand € 75 moeten aflossen van hun bijstandsuitkering.

Vergissen is menselijk

Aan de andere kant heeft het Eindhovense college beloofd dat burgers het ‘Recht op vergissen’ zouden krijgen, nadat CDA, ChristenUnie, Denk en VVD met een motie hiertoe kwamen. Eindhovenaren mogen een fout maken zonder dat daar direct een boete aan vastzit, was de bedoeling. Vooral omdat er geen sprake hoeft te zijn van kwaadwillendheid, dan wel dat onbegrip van de wet- en regelgeving een rol kan spelen. De motie zelf is ingetrokken na toezegging van (intussen voormalig) wethouder Yasin Torunoglu om de geest van de motie te omarmen en de directeur sociaal domein Yvonne Bieshaar te vragen of ze dit nadrukkelijk wil communiceren.

Natuurlijk verwijst het bericht in het AD naar de Wijdemerenaffaire, maar ook andere vergelijkbare gevallen, waar landelijk veel ophef over ontstond. In Wijdemeren is de terugvordering ook in stand gebleven na de uitspraak van de heer mr. O.L.H.W.I. Korte van de Centrale Raad van Beroep.

Een juridisch sluitend verhaal. Met de kanttekening dat de belofte destijds van de wethouder niet is beklijfd. Daarnaast valt over het anoniem tips aan de gemeente doorgeven nog wel een en ander te zeggen. Iets met smaakvol en beschaving.

Opwinding

Wat ook opvalt is de opwinding. Vooral van mensen die vinden dat fraudeurs stevig aangepakt moeten worden. Die uitkering wordt ten slotte betaald van hun belastinggeld. Waar zij keihard voor gewerkt hebben. Dus straffen die handel!

Even een rekensommetje. In 2023 bedragen de inkomsten van het Rijk € 366,4 miljard. Daarvan is 21,9% loonbelasting. Dat komt neer op € 80,2 miljard. In Nederland hebben 9,7 miljoen mensen betaald werk. Dat betekent dat we in Nederland gemiddeld € 8.272 per jaar aan loonbelasting betalen. Dat niet iedereen evenveel belasting betaalt, weten we ook. Dat is – helaas – een andere discussie.

De mensen die vinden dat fraudeurs op hún belastingcenten teren, beseffen nauwelijks wat ze zeggen. Technisch gesproken hebben ze gelijk, maar qua persoonlijke bijdrage aan de totale opbrengst loonbelasting, valt hun argumentatie volkomen in het water. Persoonlijk dragen zij slechts 0.00001% bij aan die in totaal € 80,2 miljard loonbelasting. Oftewel: ze hebben op jaarbasis acht en een halve eurocent loonbelasting ‘verloren’ aan de zobenoemde fraude van het Eindhovens echtpaar. Klein bier, heette dat vroeger. Voorwaar iets om je flink over op te winden.

In totaal staat in het vierde kwartaal van 2022 een bedrag van € 570 miljoen aan fraudegerelateerde vorderingen open. Het betreft fraudevorderingen in de bijstand die vanaf 2013 zijn beschikt. Dat betekent dat de afgelopen tien jaar voor gemiddeld € 57 miljoen aan fraudegerelateerde zaken zijn vastgesteld. Ook hier geldt een voorbehoud: de definitie van fraude (opzet, grove schuld, verwijtbaar, verminderd verwijtbaar) is op zijn minst onderwerp van gesprek.

Nu terug naar de opgewonden mensen die keihard werken en belasting betalen. Stel dat het bedrag klopt: € 57 miljoen per jaar aan fraude. Dat is 0,07% van de totale opbrengst inkomstenbelasting. Dat betekent dat iedereen met betaald werk op jaarbasis € 588 ‘kwijtraakt’ vanwege gepleegde fraude. Dat is minder dan € 49 per maand.

Best een aardig bedrag, maar niet bepaald wereldschokkend. Zeker niet omdat wij en zij het niet rechtstreeks in onze portemonnee voelen. De loonbelasting is immers al afgedragen. Natuurlijk is het een welkom bedrag, die € 12,50 per week. Voor sommigen heel wat. Zeker wanneer je van een minimum moet rondkomen. Zoals het Eindhovens echtpaar dat de touwtjes nog maar nauwelijks aan elkaar geknoopt krijgt en zodoende door hun kinderen wordt gesteund. Maar om nou te beweren dat het daarom per definitie profiteurs zijn die het vel over de oren gehaald moet worden, gaat erg ver.

Handhaving tegen de klippen op

Nog een ander gezichtspunt. Wat is eigenlijk het prijskaartje van al die (harde) handhaving? Het hele traject loopt over nogal wat schijven: van tiplijn naar sociale recherche, naar bijstandsconsulent, naar kwaliteitsmedewerker, naar ambtenaar terugvordering en verhaal, naar bezwaarcommissie, naar beroep bij de bestuursrechter, naar hoger beroep bij de Centrale Raad van Beroep en uiteindelijk naar de medewerker uitkeringsadministratie om de terugvordering (mogelijk geautomatiseerd) maandelijks te verrekenen.

Dat moet toch een lieve cent kosten. De vraag is natuurlijk of al die personele, juridische en automatiseringskosten wel opwegen tegen het terug te vorderen bedrag. Of doen die uitgaven niet ter zake, omdat fraude nooit mag lonen en te vuur en te zwaard bestreden moet worden?

Kosten waarvoor die opgewonden belastingbetaler overigens ook opdraait. Zou hij dat wel beseffen in zijn blinde drift?

Onschuldpresumptie

In het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) staat de onschuldpresumptie uitdrukkelijk vermeld. In het Engels: innocent until proven guilty. Dat is het uitgangspunt, ook in de Nederlandse rechtspraak. Iemand is pas schuldig als het vermoeden van onschuld met onweerlegbare feiten weersproken wordt. In het verhaal over het Eindhovens echtpaar is de schuld – vanuit juridisch oogpunt – onomstotelijk vast komen te staan. De bankafschriften spreken duidelijke taal. Toch is er iets in de argumentatie van de rechter, dat ruimte biedt voor een nuance in dit relaas. Zij zegt: “Het echtpaar had er bij stil moeten staan dat die bedragen mogelijk van invloed waren op de bijstand”. Daarin zit de veronderstelling dat het echtpaar dezelfde taal spreekt en hetzelfde begrippenkader hanteert als de ambtenaar die hen destijds heeft geïnformeerd over de rechten en plichten van iemand die een Participatiewetuitkering ontvangt.

Dat is nogal een aanname. Want wat is inkomen nou precies? Geld dat je krijgt omdat je werkt. Natuurlijk. Geld dat je ontvangt omdat je een (andere) uitkering krijgt. Natuurlijk. Geld dat je van je kinderen krijgt omdat ze bij je eten en ze niet willen dat je daardoor financieel in de knel komt. Minder natuurlijk. Het kan daarom heel goed zijn dat het echtpaar vanuit een andere definitie van inkomen de uitgelegde rechten en plichten uitstekend heeft toegepast. Want geld van je kinderen krijgen is geen inkomen, maar een lief steuntje in de rug in barre tijden.

Daarom bij deze het pleidooi voor de introductie van een nieuw begrip: naïviteitspresumptie. Mensen kunnen in gesprek met vertegenwoordigers van overheidsinstanties volmondig bevestigen dat ze het begrepen hebben en er tegelijkertijd volkomen naast zitten. Eenvoudigweg omdat ze een andere inhoudsbepaling en woordverklaring bezitten dan de ambtenaar die tegenover ze zit. Twee werelden die schijnbaar in overeenstemming zijn, maar in de praktijk botsen en langs elkaar heen praten, omdat er op fundamenteel niveau een verschillende taal wordt gesproken. Beiden doen hun best, maar de boodschap is niet overgekomen, omdat begrippen wederzijds onvoldoende zijn geijkt. N.B.: tussen ambtenaren onderling kan dit verschijnsel eveneens optreden. Met alle gevolgen van dien.

De stelling “Het echtpaar had er bij stil moeten staan dat die bedragen mogelijk van invloed waren op de bijstand”, komt daarmee in een geheel ander licht te staan. Want de ambtenaar heeft in alle naïviteit gedacht dat het goed is uitgelegd en het echtpaar heeft in alle naïviteit gedacht het goed begrepen te hebben. Ierse toneelschrijver en winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur George Bernard Shaw schreef het al: “Het voornaamste probleem van communicatie is de illusie dat het heeft plaatsgevonden.”

Wat zou het mooi zijn als de rechter dit verschijnsel, de ruis tussen de communicatiepartners, zou meenemen in haar uitspraak door naïviteitspresumptie onderdeel te laten zijn van de overwegingen in het vonnis. Wat mogelijk tot een heel andere beslissing zal leiden.

Landsadvocaat

Laatste invalshoek. Afgelopen 2 juni 2023 kreeg de Tweede Kamer een brief van demissionair minister Dilan Yeşilgöz-Zegerius van Justitie en Veiligheid. Daarin meldt zij de kosten die de landsadvocaat, de advocaat van de Nederlandse staat, in het jaar 2022 in rekening heeft gebracht. Sinds 1 september 2018 is Reimer Veldhuis landsadvocaat en geeft bij advocatenkantoor Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn leiding aan de afdeling Centrale overheid. Verdeeld over diverse ministeries en kostenposten heeft Reimer Veldhuis met zijn afdeling in totaal € 34.914.000 gedeclareerd. Ik herhaal: afgerond € 35 miljoen.

Dit zijn de landsadvocaat met zijn team die destijds minister Carola Schouten hebben geadviseerd te volharden in haar weigering studenten de energietoeslag toe te kennen. In een uitgebreide motivering acht hij de uitsluiting van die groep verdedigbaar, ondanks diverse rechtszaken die studenten in het gelijk stelden.

Ook is de landsadvocaat degene die tot het uiterste ging om een gedupeerde van de Belastingdienst geen toegang te geven tot zijn eigen dossier. Bovendien is hem bij voortduring om advies gevraagd tijdens het zich nog altijd voortslepende, mensonterende toeslagenschandaal, wat onder meer blijkt uit zijn verweerschrift over de aangifte van toenmalige staatssecretarissen Alexandra van Huffelen en Hans Vijlbrief tegen ambtenaren van de Belastingdienst vanwege mogelijke knevelarij en beroepsmatige discriminatie. Die aangifte was niet nodig geweest, want de ambtenaren hadden niks strafbaars gedaan.

Weten deze opgewonden mensen die protesteren tegen het verkwanselen van hun loonafdracht over het zuurverdiende geld, dat zij Veldhuis mede bekostigen van hun belastingcenten? Dat ze maandelijks € 30 meebetalen aan een landsadvocaat die ervoor zorgt dat de rechten van mensen structureel belemmerd worden, in samenwerking met een overheid die eindeloos kan procederen vanwege een onuitputtelijke financiële bron? Mensen zoals – mogelijk – zijzelf; of hun kinderen die (straks gaan) studeren en op kamers wonen?

Ommekeer

Het is de selectieve verontwaardiging die zoveel verbazing wekt. Woede die niet zelden op onwetendheid, halve waarheden en desinformatie is gebaseerd. Frustratie die wordt gevoed door angst voor verlies, een persoonlijk trauma, misplaatste jaloezie of gebrek aan welbehagen over de eigen situatie. Het wantrouwend mensbeeld dat als een spook door onze samenleving waart, schiet steeds dieper wortel, tiert welig als heermoes of witte klaver en lijkt onuitroeibaar. De onwil ook om iets tot de bodem uit te zoeken voordat een mening de ether in wordt geslingerd, is hardnekkig. De razende reactie vaak, die van geen nuance wil weten, het vuur bij anderen oppookt en polariserend een spoor van vernieling trekt, aangewakkerd door rücksichtslos fanatisme dat geen onderscheid meer ziet tussen feit en fictie.

Het oordeel is al geveld. Zonder de situatie persoonlijk te kennen. Want is er nou werkelijk sprake van verrijking door het Eindhovens echtpaar? Leven ze echt in weelde en profiteren ze gewetenloos van overheidsgeld? Natuurlijk niet. Er is helemaal geen rijkdom door misbruik van gemeenschapsgeld. Zoals er in de meeste gevallen van (zogenaamde) fraude helemaal geen overvloed is aan te wijzen.

Het juridisch verhaal kan me gestolen worden. De oorzaak ligt bij fundamenteel gebrek aan bestaanszekerheid als gevolg van een verwrongen mensbeeld op basis van institutioneel wantrouwen. De overheid werkt dit soort gedrag zelf in de hand. Garandeer een bestaansinkomen en wat nu (in de meeste gevallen) fraude wordt genoemd behoort (in de meeste gevallen) tot het verleden. Het is geen fraude, het is overlevingsdrang, teweeggebracht door een wetgever die aan cognitieve dissonantie lijdt, waar de degene die (noodgedwongen) een beroep doet op inkomensondersteuning, het slachtoffer van wordt. De structurele onbetrouwbaarheid zit bij de (lokale) overheid, niet de burger.

Want het is een mythe die om onbegrijpelijke redenen in stand wordt gehouden. De mythe dat deze oplichters wentelend in een zwembad vol geld als Dagobert Duck door het leven gaan. Het drogbeeld van dikke auto’s en reusachtige televisies. Een schofferende representatie, die door menig ambtenaar, beleidsmedewerker, bestuurder, politicus en burger gecultiveerd en verdedigd wordt. Omdat het op een of andere manier in de (persoonlijke of politiek-bestuurlijke) agenda past.

Hamvraag blijft wat de gemeente Eindhoven nou precies wil uitdragen met deze maatregel. Welke boodschap zendt ze uit? Wat willen bestuurders, beleidsmakers en uitvoerders ons vertellen? Welke innerlijke drijfveer of strategische overwegingen noopt hen ertoe dit echtpaar op deze manier aan te pakken? Kan iemand daar een antwoord op geven?

Het is de hoogste tijd om op te houden met het nemen van dit soort besluiten. Want het gif van het waanidee dat mensen met een uitkering potentiële profiteurs en fraudeurs zijn, sijpelt steeds dieper door in onze maatschappij. Stop met verspreiding ervan. Het is tijd voor een radicale remedie. Een draai van honderdtachtig graden naar vertrouwen, mededogen, liefde, persoonlijke betrokkenheid. De enige manier om dit tij te keren.