Voortschrijdend inzicht

Of all the preposterous assumptions of humanity over humanity, nothing exceeds most of the criticisms made on the habits of the poor by the well-housed, well-warmed, and well-fed.

Herman Melville – Poor Man’s Pudding and Rich Man’s Crumbs [1850]

Eerste ontmoeting

In het jaar 2000, als ik het me goed herinner, net aan de slag voor een nieuwe werkgever, zat ik op een congres over schuldhulpverlening naast Nadja Jungmann. Ik kende haar niet. Zij mij uiteraard ook niet. We luisterden in een zaal naar een inleidende toespraak van NVVK-voorzitter Willy Pietersen. Tijdens zijn praatje maakte ze half binnensmonds een opmerking die mij trof. Fris en onbevangen. Ik mocht haar meteen. Nu was ik zelf pas vanaf 1998 als schuldhulpverlener actief. Mijn ervaring met de andere kant, bijzonder beheer particulieren bij een grote bank, maakte dat ik kritisch keek naar de manier waarop mensen met schulden werden geholpen. Daarom beviel de opmerking van Nadja Jungmann mij des te meer. Ze legde de vinger op de zere plek. Het door Pietersen geschetste beeld over de effectiviteit van schuldhulpverlening was te eenzijdig.

Niet veel later op datzelfde congres gaf ze tot mijn grote verbazing (wist ik veel!), een presentatie over haar onderzoek. Het ging over niet-willers en niet-kunners. Over het onderscheid tussen mensen die weigerden aan hun financiële verplichtingen te voldoen en mensen die het niet konden. Een helder verhaal waarin ik me wel kon vinden. Natuurlijk had ik ook mijn bedenkingen, eigenwijs als ik was (en ben). Want het gevaar van categoriseren loert natuurlijk levensgroot net achter de horizon.

Vele jaren later is er een derde categorie aan die tweedeling toegevoegd: de niet-lukkers. De groep mensen die in financieel zwaar weer, door afname van cognitieve capaciteit, tijdelijk niet zelf in staat is om zorg te dragen voor het huishoudboekje. Een categorie huishoudens die een andere vorm van ondersteuning vergt dan de eerste twee categorieën.

De jaren daarna

De Handreiking Integrale Schuldhulpverlening van 2004 schrijft over de oorzaken van problematische schulden. Er wordt gesproken over exogene oorzaken, de schuldoorzaken die buiten de persoon zelf liggen, zoals echtscheiding, ontslag en ziekte. Aan de andere kant van het spectrum liggen de endogene, in de persoon gelegen oorzaken, zoals een verslaving of het niet met geld kunnen omgaan. De auteurs van de handreiking zijn duidelijk in hun conclusie: “Een problematische schuldsituatie is niet het gevolg van één oorzaak, maar meestal van meerdere, samenhangende oorzaken. Daardoor is het oplossen daarvan zo’n complex proces.”

December 2013 verschijnt Schaarste van econoom Sendhil Mullainathan en gedragswetenschapper Eldar Shafir. In dat boek stellen zij dat (mentale) schaarste door het ervaren van stress in tijden van nood, slagvaardige besluitvorming bemoeilijkt. Sterker nog, ze stellen dat het IQ van personen in die situatie ernstig daalt. Tot zelfs 15 IQ-punten. Het is een stelling die populariteit vergaart en snel wortel schiet. Rutger Bregman publiceert kort na verschijning van het boek in De Correspondent het artikel Waarom arme mensen domme dingen doen en de stelling wordt tot op de dag van vandaag te pas en te onpas gebruikt om mensen met (ernstige) financiële problemen te typeren.

In het whitepaper uit 2016 van (wederom) Nadja Jungmann en Tamara Madern, Duurzame verbetering van gezond financieel gedrag. Droom of werkelijkheid?, worden de interventies ter verbetering van financiële competenties onder de loep genomen. Het blijkt dat op internationaal niveau is geconstateerd dat inzet van die interventies weinig oplevert en dat we in Nederland niet weten wat de inzet van dergelijke interventies oplevert, ook omdat er nooit een cohortonderzoek is gedaan om te observeren hoe na die interventies bepaalde uitkomsten of ontwikkelingen in de loop der tijd zijn ontstaan. Daarnaast wordt aangestipt dat (intrinsieke) motivatie en self-efficacy (zelfeffectiviteit of geloof in eigen kunnen) minstens zo belangrijk zijn als theoretische kennis en vaardigheden vergroten.

In 2017 verschijnt het rapport Weten is nog geen doen van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid (WRR). Daarin wordt gesproken over een realistisch perspectief op redzaamheid bij onder andere persoonlijke financiën. Het is deels een reactie op de introductie van de zelfredzaamheid-matrix (ZRM) in 2010 en de troonrede van koning Willem-Alexander in 2013 waarin voor het eerst wordt gesproken over de participatiesamenleving. Een keerpunt in de visie op de verzorgingsstaat.

Tegenover de eigen regie, het sociale netwerk en de eigen kracht die in die troonrede worden benoemd, vragen de schrijvers van het WRR-rapport aandacht voor het belang van niet-cognitieve vermogens en de moeite die veel mensen hebben om die in te zetten, zoals een doel stellen, in actie komen, volhouden en om kunnen gaan met verleiding en tegenslag.

Een nieuw zienswijze

Op 14 september 2022 verschijnt een column in economievakblad ESB van postdoctoraal onderzoeker Ernst-Jan de Bruijn met de titel Laten we stoppen met de uitspraak dat armoede het IQ verlaagt. In die column nuanceert hij het gebruik van de typering in het boek Schaarste. De Bruijn schrijft dat het over cognitief functioneren tijdens ervaren financiële schaarste gaat, niet over IQ. De daling in IQ werd door de schrijvers als analogie gebruikt, niet als hard feit. Ook zet hij vraagtekens bij de onderzoeksmethode zelf, en dus ook de uitkomst ervan. Hij noemt de bewering dat armoede het IQ verlaagt stigmatiserend, simplistisch en eenzijdig. Want armoede kan ook nuttige (executieve) functies activeren, zoals het vermogen om potentiële bedreigingen op te merken en om snel te schakelen tussen activiteiten. Kortom: mensen kunnen ook onvermoede talenten ontdekken en juist creatief worden in tijden van nood. Handelingsverlegenheid kan dan als sneeuw voor de zon verdwijnen.

In het voorjaar van 2024 verschijnt het boek Armoede uitgelegd aan mensen met geld van Tim ’s Jongers. Het wordt een bestseller en zelfs een theatertour door heel Nederland. In het boek schrijft ’s Jongers, mede gebaseerd op eigen ervaring, over de fundamentele misvatting dat armoede louter en alleen een kwestie van geldgebrek is. Hij benoemt de vele vormen van ontbrekend of minder aanwezig kapitaal (sociaal, financieel, cultureel, psychologisch, fysiek en instantie), die allemaal met elkaar samenhangen. Door het ontbreken van die kapitaalvormen is ‘ontsnappen’ uit armoede en een (financieel) bestaanszeker leven opbouwen, een enorme opgave. Ook heeft hij het over de top-down benadering van armoede, over investeren tegenover spreken over kostenpost (penny wise and pound foolish), over epigenetica (generationele invloed van armoede op DNA-niveau) en de dwaling dat symptoombestrijding, namelijk meer geld geven, een duurzame oplossing is.

Shock to the system

Op 4 december 2025 spreekt professor doctor Nadja Jungmann, bijzonder hoogleraar Bijzondere aspecten van het privaatrecht, haar oratie De nieuwe kleren van de keizer. Over het maatschappelijke belang van balans tussen debiteuren en crediteuren bij schuldenproblematiek uit in de Oude Lutherse Kerk in Amsterdam. Daarin benoemt ze het huidige beleidsnarratief rondom de drie elementen van haar vakgebied: de omvang van de schuldenproblematiek, de impact van incasso en het beperkte gebruik van schuldhulpverlening.

Haar oratie laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Ze presenteert een nieuwe invalshoek, die van de persoonlijkheidskenmerken. Ik citeer: “Ten eerste: het dominante beleidsnarratief is te eenzijdig en rust deels op wankele aannames. We wijzen terecht naar pech, life-events en lage inkomens als veroorzakende factoren, maar houden persoonlijkheidskenmerken die bij een substantieel deel van de huishoudens óók een belangrijke rol spelen bij het ontstaan van schulden buiten beeld. Dit resulteert in een onvolledige beleidstheorie. Ten tweede: in de afgelopen jaren zijn de verhaalsbevoegdheden van schuldeisers flink beperkt. Een verdere beperking zal de schuldenproblematiek niet temmen.”

Vervolgens zegt ze: “Wat ik wel doe, is expliciet verwoorden dat we onder ogen moeten durven zien dat persoonlijkheidskenmerken een belangrijke rol spelen bij de kans dat mensen in een financieel kritieke situatie in de problemen komen.” En ook: “Mijn punt dat we gedrag vaak buiten beeld laten bij het verklaren van schuldenproblematiek, is dus geen victim blaming.”

Afbeelding gegenereerd door ChatGPT

Verzoening

Ik moest even slikken toen ik haar oratie las en de inhoud op me liet inwerken. Met milde tegenzin, want ik ben zoals gezegd nog steeds eigenwijs, begon ik haar gelijk te geven en vind ik haar oratie moedig. Ook omdat ze haar eigen ongemak benoemt en zich realiseert dat opzettelijk verkeerd framen van haar uitspraken haar kwetsbaar maakt.

Wat me ook duidelijk werd, is dat de ze na ruim 25 jaar, we begonnen immers in 2000, de cirkel rond heeft gemaakt door gedrag een terechte plaats te bieden in de denkrichtingen over het oplossen een voorkomen van problematische schulden. Niet alleen voor de beroepswereld, maar ook voor de buitenwereld. Want de weerstand die bestaat tegen schuldhulpverlening, tegen het kwijtschelden van schulden, tegen het niet voldoen aan betalingsverplichtingen, is groot. In de media, op digitale fora, in de voetbalkantine en ook tijdens de trainingen die ik geef: we maken het ze wel makkelijk (zowel het aangaan van schulden als het niet hoeven te betalen), waarom gaan ze niet werken, waarom moet ik wel mijn leningen afbetalen en zij niet, etc.?

Die diepgewortelde bezwaren heb ik altijd verklaard vanuit ons calvinistisch verleden. Maar nu zie ik hoe eenvoudige bewoordingen – wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten – vertolken wat Nadja Jungmann in haar oratie onderbouwt: mensen met schuld (debt) dragen geen schuld (guilt), maar hun persoonlijkheidskenmerken kunnen wel bijdragen aan het ontstaan en verergeren van hun financiële problematiek. Dat punt sluimerde en is wel benoemd in eerdere rapporten en onderzoeken in de jaren negentig van de vorige eeuw, maar is voornamelijk onuitgesproken en ongezien gebleven. Daarom mopperen zoveel Nederlanders over het makkelijk kwijtschelden van schulden. Ze vinden het uit verhouding, omdat ze niet ervaren dat de persoonlijkheidskenmerken meegenomen worden. Mensen met schulden worden niet aangesproken op hun eigen verantwoordelijkheid en hun eigen rol. De buitenwereld ziet hulpverlening die procesmatig handelt en wegstreept. Dat is alles. Hun onderbuikgevoelens waren juist. Alleen hadden ze de woorden niet.

Het is ook om die reden onterecht om dit aspect – de rol van persoonlijkheidskenmerken in het ontstaan van schulden – niet mee te nemen in de visie op kredietverstrekking, de incassowereld en de geboden dienstverlening in schuldhulpverlening.

Addendum

Tegelijkertijd kan ik het niet laten om een extra perspectief toe te voegen, naast het absurde verdienmodel en het financiële geweld van de incassowereld (namelijk winst maken via het bestaan van schulden), en de haperende wet- en regelgeving rondom bestaansonzekerheid met de daaraan gekoppelde bureaucratie. Namelijk het gezichtspunt van cartograaf Carlijn Kingma en onderzoeksjournalist Thomas Bollen. Het kunstwerk Het waterwerk van ons geld van Carlijn uit 2022 en het boek Geld genoeg, maar niet voor jou van Thomas uit 2025, leggen haarfijn een onderliggende dynamiek bloot. Namelijk die van een meedogenloze winstmaximalisatie die uitsluitend gericht is op vergaring van meer, door en voor grootaandeelhouders en chief executive officers, ten koste van iedereen die niet tot de inner circle van het begeertesysteem van zelfverrijking behoort. Die voortwoekerende machinerie speelt een enorme (voor velen onzichtbare) rol in het blijven bestaan van inkomens- en vermogensongelijkheid en (ernstige) financiële problematiek. Een obscene, onbestreden structuur van ongebreidelde kapitaalaccumulatie ten koste van de meesten, ten faveure van de happy few.

Dat mag niet onbesproken blijven. Want laten we wel wezen, geldgebrek is geen natuurverschijnsel en armoede is een verdelingsvraagstuk. Anders gezegd: zolang dit zieke stelsel, deze sinful structure, ons bestaan vergiftigt, blijven het terugdringen van armoede en de inzet van schuldhulpverlening, helaas gerommel in de marge en symptoombestrijding van een alsmaar groeiend moeras vol drijfzand. Daaraan helpen geen lieve moeder of overwegingen over persoonlijkheidskenmerken. Die druppel is al ruim boven de gloeiende plaat verdampt.

Mogelijk een utopische (misschien zelfs naïeve) gedachte dat het in onze kapitalistische piramide, gevoed door de huidige vrijemarkteconomie, denkbaar is dat de hemeltergende ongelijkheid, de toenemende kloof tussen de armlastigen en de welvarenden, tussen de hooplozen en de hoopvollen, tot staan gebracht wordt en wellicht zelfs tot het verleden gaat behoren. Daar ligt mijn hart. Dat is mijn droom. Iedere dag opnieuw.

Fuik

Afgelopen weken zag ik staatssecretaris Sandra Palmen in twee korte video’s verschijnen. Met zorgvuldig ingestudeerde bewegingen tegen een minutieus geënsceneerde achtergrond deed ze verwoede, desperate én kansloze pogingen de neerwaartse spiraal van het Toeslagendebacle te verklaren. Ze zag er zo ongelukkig uit. Niet op haar plek. In een dwangbuis. Tegen beter weten in dingen verkondigend waarvan ze wist dat ze niet klopten.

In 2020 verwierf zij nationale bekendheid. Haar memo-Palmen, waarin zij als topjurist en vakgroepcoördinator bij de Belastingdienst, als een van de weinigen de rug recht hield en in kritische bewoordingen onder andere waarschuwde voor de keiharde fraudeaanpak en adviseerde over te gaan tot compensatie voor een groep gedupeerde ouders, werd onweerlegbaar bewijs van alles wat fout was gegaan.

Kamervragen van Pieter Omtzigt zorgden ervoor dat het beruchte memo weer boven water kwam. Ze maakte indruk tijdens het daaropvolgende verhoor door de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. Haar getuigenis was helder, zakelijk, niet mis te verstaan. Het memo was destijds door de Belastingdienst vakkundig onder het tapijt gemoffeld. De gesprekken met haar collega’s waren allesbehalve oplossingsgericht. Ze voelde zich niet langer veilig in haar werkomgeving en heeft serieus overwogen als klokkenluider naar buiten te treden. Voorwaar een eerbiedwaardig relaas.

Ongekend onrecht en succes

Haar verhoor van 20 november 2020 vormt een essentieel onderdeel van het eindrapport Ongekend onrecht van 17 december 2020. Een meedogenloos rapport dat de institutionele vooringenomenheid (lees: stelselmatig racisme) en het staats- en bestuursrechtelijk wanbeleid blootlegt, zelfs mogelijk strafrechtelijk onderzoek rechtvaardigt.

Na de val van kabinet Rutte IV op 7 juli 2023 en de oprichting van Nieuw Sociaal Contract (NSC) op 19 augustus 2023 door Pieter Omtzigt, wordt Palmen nummer vijf op de lijst van NSC. Een logische keus, volgens velen. De Tweede Kamerverkiezing van 22 november levert een eclatante overwinning op. NSC behaalt 20 zetels – een daverende verrassing.

Schoof en Jetten

Ruim een half jaar later staat op 2 juli 2024 het kabinet-Schoof op het bordes van Paleis Huis ten Bosch. Op 12 december 2024 wordt Palmen staatssecretaris Herstel en Toeslagen na het aftreden van haar partijgenoot Nora Achahbar. Palmen krijgt, en verdient, het volste vertrouwen. Nu komt alles goed. Ze vormt immers het boegbeeld van de strijd tegen alles wat de Toeslagenaffaire tot het grootste naoorlogse schandaal heeft gemaakt, samen met Eva González Pérez, Farid Azarkan, Pieter Omtzigt en Renske Leijten.

Wanneer het kabinet-Schoof op 22 augustus 2025 valt en NSC massaal leegloopt, zet ze als partijloos staatssecretaris haar functie voort. Op 23 februari 2026 wordt ze in diezelfde rol beëdigd, ditmaal als lid van het kabinet-Jetten.

Ik hield mijn hart vast. Want leer mij de politiek kennen. De belangen worden ineens levensgroot. Helaas heb ik gelijk gekregen. De lege retoriek, de holle beloftes, het om de hete brij heen draaien, externe partijdwang, ministeriediscipline, het schaamteloos framen van informatie. Ze heeft het, helaas, moeiteloos onder de knie gekregen. Van de oorspronkelijke frisse en vooral onafhankelijke Sandra Palmen is in twee jaar tijd niets overgebleven.

Ondergang

Laten we wel wezen, het is ook een onmogelijke positie. Deze affaire ís niet op te lossen. Het systeem is meedogenloos en de machinerie van een onnoemelijke traagheid. De stapeling van organisaties, afdelingen, regelingen, compensatietrajecten en commissies is gekmakend. Niemand gaat het ooit lukken deze onontwarbare kluwen uit de knoop te halen. Sandra Palmen is verstrikt geraakt in het net en gaat tevergeefs naar adem happend ten onder aan de dictatuur van politieke zelfzucht, rigide wetgeving, organisatiecultuur en angst voor vervolging.

Afbeelding gemaakt met ChatGPT

Het schandaal sleept zich nog altijd onhoudbaar voort: de zwartgelakte dossiers die ouders hebben ontvangen, de voortgangsrapportages die inmiddels een hele kast vullen, nieuwe onthullingen die gemarginaliseerd moeten worden, zoals een digitale kluis met 64 miljoen ongesorteerde bestanden en onterechte uitkeringen voor tienduizenden zogenaamde toeslagenouders, de uitvoeringskosten die een duizelingwekkende hoogte bereiken van intussen een astronomische 11,6 miljard euro tegenover de initiële 2,1 miljard euro die werd teruggevorderd, de vele slachtoffers die een burn-out hebben gekregen en hun baan zijn kwijtgeraakt, gedupeerde gezinnen uiteen zijn gevallen, vele duizenden die nog altijd niet erkend zijn, mensen die naar het buitenland zijn gevlucht, vervolgden die een eind aan hun leven hebben gemaakt.

Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald

Toegegeven, we zijn ver over helft. Dat hoop ik dan toch. En de schade ís onherstelbaar. Voor alle betrokkenen. Geef dat gewoon toe. Hou op met CWS, UHT, BAC, Catshuisregeling, brede ondersteuning, kindregeling, Commissie van Wijzen, ex-toeslagenpartnerregeling, integrale beoordeling, Bestuurlijke Adviesraad Kinderopvangtoeslag, Instituut voor Publieke Waarden, publieke en private schuldregeling, Nationale ombudsman en Stichting (Gelijk)waardig Herstel.

Zet er een punt achter. Breek door de muur van onrechtvaardigheid en bestuurlijke waanzin heen. Het is klaar. Keer het geld uit. Bekommer je niet meer over onterechte uitbetalingen. De puinhoop kan alleen maar groter worden. Het zij zo. Geen enkel narratief kan de boel nog redden. Het is al jaren onbeheersbaar.

Het zou mooi zijn als Sandra Palmen nog één keer in staat is haar rug te rechten om op eenzelfde heldere, zakelijke, niet mis te verstane wijze toe te geven dat de grens is bereikt. Dan luister ik weer graag naar haar. Mijn steun heeft ze. Met gepaste bewondering. Omdat ze zich tegen alle verwachting in, uit de fuik heeft gewurmd en opnieuw doet wat juist is: onafhankelijk de waarheid vertellen.

Probaat tonicum

Het amalgaam dat we schuldhulpverlening noemen heeft weer een nieuwe component gekregen. Dit keer heet het Combimodel. Een paar jaar geleden was het Basisdienstverlening. Tussendoor kwam de wetswijziging Wet schuldsanering natuurlijke personen. Een tijdje daarvoor verscheen Vroegsignalering ten tonele. In 2014 werd het schuldenbewind aan de waaier toegevoegd. Heel lang geleden ging schuldhulpverlening integraal aan de slag. Dé totaaloplossing. Het bleek geen panacee of placebo te zijn. Eerder een nocebo.

De werking van al die innovaties, oproepen tot durf en deze-gaat-het-verschil-maken-hervormingen blijft zoals gezegd, minimaal. Het zijn vooral disfunctionele misvattingen. Omdat de zere plek stilletjes wordt genegeerd. Want ondanks de definitieherziening, is de ernst van armoede toegenomen. Gemiddeld worden nauwelijks meer mensen met problematische schulden geholpen, omdat groei van het bereik uitblijft. Ook de slagvaardigheid is onveranderd, waardoor het aantal huishoudens met problematische schulden niet daalt. Logisch wel. Alle instrumenten zijn symptoombestrijding. Meer dan kicking the can down the road is het niet. Omdat de ziektebron niet wordt aangepakt.

Alchemie

Ik ben een beelddenker. Vertel mij iets en ik zie het voor me. Na deze opsomming verschijnt het beeld van een alchemist in mijn gedachten. Een man op leeftijd, voorover gebogen over een tafel vol met oude opengeslagen boeken, reageerbuisjes in houders, retorten, pruttelende destilleerkolven boven petroleumbranders en aardewerken potten en kruiken op de houten vloer. Een paar kaarsen walmen hun schaarse licht. Een ongetwijfeld ongezonde damp hangt boven het tafereel. Hèt stereotiepe beeld van de verwoede, mystieke zoektocht naar de transmutatie van lood naar goud, naar de Steen der Wijzen. Gedreven door een verwarrende combinatie van chemische rituelen, occulte symboliek, esoterische filosofie en spiritualiteit. We weten allemaal hoe dat is afgelopen. Het elixer bleef buiten bereik.

Schuldhulpverlening presteert niet beter dan occultist en esotericus Aleister Crowley, minderbroeder en filosoof Roger Bacon en theoloog en mysticus Paracelsus bij elkaar knutselen. Iedereen orakelt over het zoveelste ei van Columbus. Prekend voor eigen parochie worden heilige huisjes verdedigd voorbij het onredelijke. Heel spijtig. Want het helpt niet. Het blijft gerommel in de marge en de zoveelste stoplap voor een mottige, versleten lappendeken. Honderdduizenden huishoudens lijden nog dagelijks onder de toxische stress van chronisch geldgebrek en problematische schulden. Ook (relatief) nieuwe inzichten over schaarste, mentale veerkracht, stress-sensitieve gespreksvoering, probleemoplossend vermogen, cognitieve vaardigheden en executieve functies, voegen akelig weinig toe aan een structurele oplossing van het vraagstuk.

Afbeelding gegenereerd door ChatGPT

Single point of failure

Ik herhaal: we weten allemaal waarom. Schuldhulpverlening is symptoombestrijding. Want geldgebrek is geen natuurverschijnsel en het bestaan van armoede is een verdelingsvraagstuk. Wanneer daarbij de driehoek van het Angelsaksische model, de huidige neoliberale sociaaleconomische politiek en winstmaximalisatie voor aandeelhouders wordt opgeteld, is pijnlijk helder waar de angel zit.

Het single point of failure blijft bestaan: het ontbreken van inkomensveiligheid en daardoor het voortduren van bestaansonzekerheid. De (onterecht) slechte publiciteit rondom een bestaansinkomen helpt daarbij evenmin. Het narratief van de luie uitkeringstrekker (in een hangmat) is zo hardnekkig, dat onderzoeken en artikelen massaal genegeerd of gebagatelliseerd worden zodra de effectiviteit van een gegarandeerd minimuminkomen door pilots wereldwijd wordt bevestigd.

De idiote mythe van die parasitaire habitus blijkt diepgeworteld en wordt behendig aangewakkerd door politici die een zondebok nodig hebben om bezuinigingen te rechtvaardigen. Alsof mensen ervoor kiezen hun kinderen zonder ontbijt naar school te sturen, of hun huur niet betalen in het besef dat het hele gezin wel eens uit huis gezet kan worden wegens de grote betalingsachterstand. Onze calvinistische ideologie is wat dat betreft nog altijd springlevend.

Strijd om te overleven

Want ik zie mensen vrijwel dagelijks strijden om niet in bodemloze financiële ellende ten onder te gaan. Niet incidenteel. Wel continu. Een breed scala aan complicaties en hindernissen speelt een rol, deels veroorzaakt door onwillige bureaucratie, onbereikbare ondersteuning en ontoereikende uitvoering. Een absurd, haast dystopisch scenario. Bovendien zijn de verschillen per gemeente levensgroot. Het rapport Eerlijker en eenvoudiger armoedebeleid van het Instituut voor Publieke Economie maakt dit meer dan duidelijk. Om over de recente berichtgeving omtrent bewust de rechtsgang saboterende overheden maar te zwijgen. Bizar. Schandalig. Woestmakend. Woorden schieten tekort.

Gelukkig zijn er ook goede ontwikkelingen. Overheidsbrede dienstverlening achter één loket waar het financiële totaalplaatje uitgevraagd wordt. Een preventieve inzet die schade en achterstanden wil minimaliseren. Wat deels aansluit bij de Bijzondere Overheid voor kwetsbare burgers zoals Tim ’S Jongers en Albert Jan Kruiter die voorstellen. Daarnaast zijn er voorzorgcirkels ontstaan. Oudere buurtgenoten die elkaar helpen, kleine klusjes doen of een luisterend oor bieden bij een kopje koffie. Een warm en solidair initiatief dat op wederkerigheid is gebaseerd. Of die zilveren zorgreserve ook financiële ondersteuning biedt, is onduidelijk. Bovendien bestaat sinds een aantal jaren de Doorbraakmethode van het Instituut voor Publieke Waarden. Hoewel dat ook als symptoombestrijding gezien kan worden, wanneer het ingebouwde leervermogen van het instrument niet uitgebuit wordt. Anders gezegd: het assortiment is beperkt en de rek is zo’n beetje uit het repertoire.

De inzet van ervaringskennis, die persoonlijke inzichten in het proces van ondersteuning tracht te integreren, is vooralsnog vooral een oproep aan dovemansoren gebleken. Los van de vraag of de betrokkenheid van spreidstandburgers inderdaad een meesterzet is. Is het eigenlijk niet het zoveelste verschijnsel van de onmacht mensen passend te helpen, omdat de bron van alle ellende blijft bestaan? Wat ook geldt wanneer je handelingsverlegenheid, financiële en mentale weerbaarheid, aangeleerde afhankelijkheid, levensgebeurtenissen, wantrouwen, schaamte en taboe meeneemt in de grote tombola. Dan spreken we van complexe, multidimensionale problematiek, waarvoor nog geen domeinoverstijgende of multidisciplinaire oplossing voorhanden is. Op de keper beschouwd verkeert schuldhulpverlening in een existentiële crisis. Omdat de wortel van het kwaad onbestreden blijft.

Volhardende mastodonten

De machinerie van de overheid is niet in staat om inkomensveiligheid en bestaanszekerheid te waarborgen. Terwijl dit overduidelijk dé manier is om het merendeel van armoede en schulden te voorkomen. Er wordt slechts breedtevoetbal gespeeld in het reusachtig grote bestuurlijk apparaat. Eindeloos heen en weer tikken. Het Pitch-drop-experiment van Thomas Parnell is er niets bij. Minder wendbaar dan een zwaarbeladen mammoettanker ook. De inertie is ten hemel schreiend. Met vele kapiteins aan boord bovendien. Onbestuurbaar. Nog los van de rampzalige emulsie van politieke belangen en beginselen die maar blijft schiften.

Ondanks alle pogingen te reguleren en handhaven, bestaat de wereld van schuldhulpverlening uit een wetteloze roedel waarin het recht van de sterkste geldt. Monopolieposities, territoriumdrift, vergeten dienstbaarheid. Vergeet samenwerking. Een tribale cultuur waarin sektarisch gedrag en zelfzuchtig handelen wordt gerechtvaardigd. Dat daardoor slachtoffers vallen, namelijk de huishoudens waar zich financiële rampen voltrekken, moge duidelijk zijn. Hier is evenmin sprake van proportionele representatie. Babbelhypothese of niet, de hardste schreeuwers krijgen de meeste aandacht. Aan de direct betrokkenen, de mensen met ernstige financiële problemen, wordt die ene cruciale vraag niet gesteld: wat heb je nu nodig? Het proces wordt zalig verklaard en keurslijf waaraan geen ontsnappen mogelijk is. Tenzij de entry-exit paradox opgeld doet. Maar dat is afwijzen, geen bevrijding.

Conflicten tussen instanties rondom invloedssfeer en jurisdictie worden in bedekte termijn in de publiciteit uitgevochten. Zo en dan doen Nationale ombudsman Reinier van Zutphen, voormalig Nibud directeur Arjen Vliegenthart of bijzonder hoogleraar Nadja Jungmann een duit in het zakje. Het mag allemaal niet baten, want volledig gedeeld begrip van feiten en cijfers blijft achterwege. Vooral omdat die gegevens er niet zijn. Gefragmenteerde registratie ligt daaraan ten grondslag. Ook hier geldt de wet van de jungle en de kracht van lobby, die zoeken naar status quo, veiligstellen van zakelijk belang en autoriteitsbehoud. Aangedreven door verdienmodellen, concurrentiestrijd en positionering in de markt. Het doel heiligt de middelen. Waarmee de oorspronkelijke zorg of reden van oprichting compleet verkwanseld wordt. Niccolò Machiavelli kan er trots op zijn.

Afbeelding gegenereerd door ChatGPT

Probaat tonicum

Zo keer ik terug bij mijn adagium ‘Armoedebeleid en schuldhulpverlening verdienen een schone lei’. Veeg het bord schoon. Stop met oude aannames. Negeer de bestaande lezing. Laad de kar niet verder vol. Staak het plakken van pleisters, aanbrengen van noodverbanden en aanbieden van flinterdunne doekjes voor het bloeden. Luister nou eindelijk eens naar de vele rapporten die al jaren hetzelfde vertellen: doe aan bodemherstel in plaats van nog meer steigers. Houd op met penny wise, pound foolish. Behandel ongelijke gevallen ongelijk en investeer ongelijk. Laat het evenredigheidsbeginsel leiden zoals het bedoeld is. Stop met praten over kosten. Zorg voor structurele financiering. Repareer de elementaire weeffout in het socialezekerheidsstelsel: een ontbrekend bestaansinkomen.

Zodat iedereen zonder dagelijkse financiële zorgen kan leven. Zodat inzet van één eenduidig wettelijk traject schuldsanering alleen in uitzonderingsgevallen noodzakelijk is. Zodat de Werkplaats Financiën overbodig wordt. Zodat financieren op korte termijn de beste investering op lange termijn wordt. Zodat levensbrede stabiliteit voor iedere Nederlander realiteit wordt. Omdat het nu eenmaal in de Grondwet staat: de bestaanszekerheid der bevolking en spreiding van welvaart zijn voorwerp van zorg der overheid. Het wordt tijd om die opgaaf eindelijk serieus te nemen.

Apologie

Mijn verontschuldigingen voor de onversneden toon. Ik neem inderdaad geen blad voor de mond. Of deze donderpreek vol dure woorden gaat helpen? Ik heb geen idee. Mogelijk leidt de uitvloed tot openbaring. Het is tenslotte Pinksteren. Weet dat mijn relaas uit frustratie is geboren en vervolgens met liefde aan het papier is toevertrouwd. Omdat het lijden van de mens me aan het hart gaat. Iedere dag weer.

Verdriet en hartsverbinding

De afgelopen twee dagen is mijn hart twee keer geraakt. Wat ik las stemde me droevig. Eerst het gegoochel met cijfers rondom vroegsignalering, daarna een nieuw digitaal initiatief dat met de beste bedoelingen van de wereld min of meer met hetzelfde doet als een aantal voor hen.

Terwijl ik mijn reacties schreef, de ene op LinkedIn, de andere via e-mail, voelde ik diepe treurnis. Omdat ondanks mijn boodschap die ik nu al vele jaren deel (die zelden gehoord wordt en vooral defensieve retoriek oproept) en ondanks mijn inzichten (die de initiatiefnemers wellicht kwetsen), het lijden van zovelen blijft bestaan. Omdat die innovatie, werkwijzen en initiatieven ernaast zijn. Niet juist zijn.

Anders gezegd: bestaansonzekerheid, inkomensonveiligheid, armoede en schulden worden op fundamenteel niveau niet serieus genomen. Niet waarlijk gezien. Gewoon niet. Dat vertaal ik vaak als territoriumdrift, inertie, onkunde, besluiteloosheid, systeemdictatuur, onwil, politieke blindheid, gebrek aan empathie, onwetendheid, beleidsterreur en andere intellectuele tekortkomingen. En daar zit ik er naast.

Misvatting

Want vandaag besefte ik ineens dat al die kwalificaties niet voldoen. Ze kloppen misschien wel, maar raken niet de kern. Die is namelijk een heel andere. Ik heb het over hartsverbinding. Over een basale, puur menselijke reactie van ongebonden, belangeloos invoelen. Over het verhaal beluisteren van een man die door een malafide uitzendbureau is misbruikt en nu zonder baan en geld op straat staat. Over een vrouw die niet begrijpt waarom de NS voor de derde keer een nieuwe OV-chipkaart heeft gestuurd. Over een man die minstens een keer per maand hulp nodig heeft bij het aanvragen van een nieuwe pincode voor internetbankieren omdat hij de code niet kan onthouden en die drie keer verkeerd intypt. Over tranen in je ogen op het moment dat je beseft dat er een half miljoen mensen in Nederland in armoede leven. Over wanhoop in je hart op het moment dat je beseft dat bijna 725.000 huishoudens In Nederland geregistreerde problematische schulden hebben. Over ontzetting omdat drie miljoen mensen in Nederland laaggeletterd zijn. Over een rilling over je rug bij het lezen van deze verbijsterende cijfers.

Maar wat vooral onthutsend is, is dat bijna niemand beseft, tot diep in zijn of haar ziel ervaart, wat dat betekent. Leven in armoede. Overleven met problematische schulden. Verdwaald raken in de taal van brieven en websites. In een huis wonen zonder de verwarming aan, waardoor de schimmel op de muren staat en waar een ijzige wind doorheen jaagt wegens achterstallig onderhoud. Wekelijks verplicht solliciteren en altijd afgewezen worden vanwege onvoldoende opleiding. Verslaafd raken aan pijnstillers omdat de tandartsrekening niet betaald kan worden. Zieke kinderen omdat ze geen winterjas hebben en zonder ontbijt naar school moeten. Het huis dat langzaam vervuilt omdat schoonmaken teveel energie kost. Ruzie met je partner over het gekmakend gebrek aan geld en rekeningen die zich onbetaald opstapelen.

Dagelijks gebukt gaan onder bestaansonzekerheid. De toxische stress van inkomensonzekerheid. Ieder uur van de dag. Ieder wakend uur in de nacht. Het malende hoofd. De chronische vermoeidheid. De pijn. De radeloosheid. De onmacht.

Aansluiting

Politici, wetgevers, beleidsadviseurs, managers, uitvoerders. Een uitzondering daargelaten; ze ervaren dit niet. Ze hebben het zelf (hoogstwaarschijnlijk) niet meegemaakt. Ze vermijden de verbinding. Uit vrees voor eigen overbelasting, vanwege professionele distantie, opgedragen door leidinggevenden, uit angst voor persoonlijke kwetsbaarheid, omdat ze de ander de schuld geven van hun situatie, vanuit religieuze overtuiging of filosofische overweging. De verbondenheid ontbreekt of wordt vermeden.

Logisch dan ook dat onbegrepen blijft wat nodig is. Logisch dan ook dat het harteloze systeem verdedigd wordt. Logisch dan ook dat het bij symptoombestrijding blijft.

Bijna elf jaar geleden hebben we met een groep van zeven mensen de Werkplaats Financiën gestart. Een bewonersinitiatief. We meenden een behoefte te zien. Een tekort aan oordeelloze ondersteuning. Het ontbreken van een vluchtheuvel in het bureaucratische en digitale oerwoud. De behoefte aan aanwezigheid van een mens die luistert naar een mens die het niet meer begrijpt en niet meer weet wat te doen. Ons antwoord was eenvoudig: inzet van vrijwilligers die moedeloosheid, onbegrip, sociale isolatie en uitzichtloosheid zo goed en zo kwaad als mogelijk verzachten.

De Werkplaats Financiën: deels gevoed door ervaring, deels gevoed door kennis, deels gevoed door dezelfde treurnis waarover ik hierboven schrijf. Wat is gevolgd is, als ik het goed tot me laat doordringen, nog altijd ongekend: in 2025 zijn zeven locaties in de stad ruim 5.500 keer bezocht.

Een ontstellend aantal. Dat voor een dubbel gevoel zorgt. Ons vermoeden was dus juist. En het lost niets op. Want ieder jaar stijgt het aantal bezoeken. Intussen bieden veertig vrijwilligers dagelijks tijdelijk soelaas. Meestal incidenteel, regelmatig structureel. Terwijl de wezenlijke nood blijft bestaan. Omdat de oorzaak niet aangepakt wordt. Wat de Werkplaats ook niet kan. Wel is de Werkplaats een vindplaats, een plek waar pijnpunten in het systeem bloot komen te liggen. Waar van een rijkdom (vreemd woord in deze context) aan struikelblokken en complexe situaties geleerd kan worden door bestuurders, beleidsmakers en uitvoerders.

Afbeelding gemaakt met ChatGPT

Ervaringskennis

En ja, ik heb het zelf ook meegemaakt. Verbroken relatie, balanceren op het randje van het bestaansminimum, schulden, deurwaarders, dreigende dakloosheid, depressie en uitzichtloosheid die gedachten over een onomkeerbaar einde iedere dag een beetje meer bekrachtigden.

Die ervaring heb ik doorleefd. Overleefd. Een ervaring die zeker heeft bijgedragen aan mijn connectie met mensen die in een soortgelijke situatie leven. Het is echter geen voorwaarde geweest. Want die verbinding met het worstelen, het zien van een mens die niet meer weet, de vanzelfsprekende en tegelijkertijd raadselachtige dienstbaarheid die dan als vanzelf in mij oprijst, ken ik al mijn hele leven.

Er zijn raadsleden en beleidsmedewerkers die een middag willen meekijken bij de Werkplaats. Om te begrijpen wat voor soort mensen daar komen. Er zijn politici die een maand van een bijstandsuitkering leven, om te ervaren wat het is om financiële stress te hebben. Er zijn bureaus die software ontwikkelen om mensen in problemen financiële regie te geven en zelfredzaam te maken. Het zijn wanhoopsdaden van hoopvollen die de plank volledig misslaan. Want het gemis blijft: ze nemen de mens achter de vraag niet serieus, ze (h)erkennen de ontreddering van de realiteit niet, er is geen hartsverbinding. Meelijwekkend kijken en gepaste stilte wanneer iemand huilend een verhaal vertelt, voegen niets toe. Er is geen werkelijk gedeelde ervaring van ellende en bijna opgeven.

Ik kan het ze niet meer kwalijk nemen. Ze weten niet beter. Ze kunnen niet anders. Mogelijk beseffen ze dat ook. Ze wisten niks beters te bedenken om de problematiek voor het voetlicht te brengen dan in een talkshow vertellen over hoe erg het allemaal is. De misvatting van deze loze acties en gebaren is de volgende: het helpt niet. Omdat het hoogstens aanzet tot symptoombestrijding. Tot weer een motie, aanvullende wet of regeling, weer een nieuwe definitie van een (deel)probleem dat alleen op papier bestaat, zoals menstruatiearmoede, hygiënearmoede, vervoersarmoede, energiearmoede, brillenarmoede en niet te vergeten kinderarmoede. Het leidt tot nog meer ingewikkelde constructies die de oorzaak niet verhelpen, welzijnsmuren blijven bestaan, toegang blijft slecht georganiseerd, mensonwaardige bureaucratie en institutionele vooringenomenheid worden alleen maar vergroot. Want geldgebrek is geen natuurverschijnsel en levensbrede armoede is een verdelingsvraagstuk. Daar ligt de essentie. Dat verandert voorlopig niet, zoveel begrijp ik ook wel. Des te belangrijker is de onvoorwaardelijke ontmoeting.

Het huidige debat over energiemaatregelen is een schoolvoorbeeld. Ze hebben geen flauw benul. Interrupties worden niet beantwoord, voorstellen zijn ontoereikend, ingrepen zo verwaterd dat ze niet eens meer een homeopathische werking hebben. Het probleem is te veelomvattend. Die mondiale verstrengeling van geopolitieke belangen kan zelfs Alexander de Grote niet doorhakken. Alarmerend is het enige passende woord. Iran, inflatie, Oekraïne, COVID19, huizen, banken, Irak. De lijst is eindeloos. Niet hoopgevend. Want de armen zijn het kind van de rekening. Al decennia. Ze krijgen klap na klap. Keer op keer.

Ontferming

Daarom gun ik politici, wetgevers, beleidsadviseurs, managers en uitvoerders die tranen in de ogen, die wanhoop in het hart, die kras op hun ziel. De verbinding. Het invoelen. De onmacht. Niet voor de bühne. Maar echt. De moed iemand recht in de ogen te kijken die het niet meer begrijpt en niet meer weet wat te doen. Iedere dag. De oplossing schuldig blijven. Omdat op die ene vraag vaak geen antwoord te geven is: waarom? Tegelijkertijd telkens het maximaal haalbare doen.

Dat gun ik iedereen. Niet uit woede of vergelding. Wel uit compassie. Omdat hulp uit het hart biedt wat bureaucratie niet bezit. Onbegrensde liefde.

Naar een nieuw thuis

Not having heard of it is not as good as having heard of it. Having heard of it is not as good as having seen it. Having seen it is not as good as knowing it. Knowing it is not as good as putting it into practice.

Xunzi

De start van een nieuw kalenderjaar is altijd een mooi moment om terug en vooruit te kijken. Dat geldt zeker voor mijn werkveld. Hieronder een poging tot duiding en prognose. Laat ik eerst maar eens beginnen met een analogie.

Stel: de overheid bouwt huurwoningen voor mensen zonder huisvesting. Eén punt van aandacht: de huizen worden zonder fundament op drassige grond gebouwd. De huishoudens die de woningen betrekken nemen dit voor kennisgeving aan. Ze overzien de consequenties niet. Daarover zijn ze natuurlijk wel door de overheid geïnformeerd. Op voorlichtingsavonden is behoorlijk wat terminologie gebezigd. Een lange presentatie met schema’s, diagrammen en illustraties trok aan de aanwezigen voorbij. Vertegenwoordigers van het ministerie en de drie gemeenten waar de huizen komen te staan, spreken geanimeerd en vol lof over de innovatieve oplossing van woningnood en dakloosheid. Een schoolvoorbeeld. Het betreft uiteraard een pilot waarvan de oneffenheden nog gladgestreken moeten worden. Dat geven ze grif toe. Niettemin: redding is nabij.

Zoals blijkt uit een onderzoek van een neuropsycholoog, vergeten mensen een groot deel van een gesprek (in een spreekkamer) en onthouden ze van de rest de helft verkeerd. Voor de bezoekers van deze avond is dat niet anders. Wat vooral blijft is vreugde over de verhuizing naar de nieuwe woning.

Onverwachte wending

Een jaar later is de stemming bij vrijwel alle bewoners omgeslagen. Scheuren in de muren, kierende kozijnen, knellende deuren, schimmels en lekkages, hoog oplopende energierekeningen, achterstallig onderhoud aan daken, verzakkende tuinen en gebarsten gasleidingen. De klachten stapelen zich op. De problemen werken natuurlijk door op andere leefgebieden: wooncomfort in algemene zin, (beleving van) mentale en fysieke gezondheid, productiviteit op het werk, sociaal welzijn, financieel welbevinden en relaties binnen en buiten het gezin. Van de aanvankelijke vreugde en zonnige toekomst blijft heel weinig over. Donkere wolken pakken zich samen. Het is bijna een dagtaak om het huis bewoonbaar te houden. De ervaren stress groeit en neemt toxische vormen aan.

Er vormt zich een vertegenwoordiging van de getroffen bewoners om de onvrede bespreekbaar te maken en constructief in te zetten. Achtereenvolgens worden overheid, gemeente, woonbedrijf, architect, planner, aannemers, leveranciers en uitvoerders aangesproken op de ondeugdelijke bouw en gammele constructie van de woningen. Ze vinden geen luisterend oor. Wel krijgen ze vrijwel iedere keer hetzelfde antwoord: u bent ingelicht over de omstandigheden van de pilot, we hebben wet- en regelgeving gevolgd en we hebben vanaf het begin benadrukt dat risico en regie in uw handen liggen. Maar we laten u niet aan uw lot over en willen u daarom ondersteuning richting (zelf)redzaamheid aanbieden, is het ruimhartige voorstel.

De overheidsreflex

Bewoners wordt aanbevolen zo snel mogelijk aan het werk te gaan of een hoger salaris bij de baas te vragen zodat ze naar betere woning kunnen verhuizen, krijgen een gratis sollicitatietraining of workshop onderhandelen voor beginners geoffreerd, worden doorverwezen naar een betrouwbare bouwmarkt voor advies, krijgen een doe-het-zelf starterspakket met plamuur, isolatiemateriaal voor ramen en deuren en een setje gasslangen, en worden ingepland voor een bezoek van een energiecoach om te helpen met besparende maatregelen in en om het huis dat langzaam maar zeker instort. Tussen de regels door wordt ze regelmatig gevraagd waarom ze het zelf zo ver hebben laten komen.

Een commissie wordt in het leven geroepen om de hele affaire te onderzoeken. Na ruim negen maanden concludeert men in een lijvig rapport dat diverse partijen in het proces steken hebben laten vallen, dat een schuldige aanwijzen niet opportuun en de leercurve steil is, dat burgerparticipatie een overgeslagen stap is geweest en ervaringsdeskundigen betrokken hadden moeten worden, dat schaamte en taboe een grote rol spelen in het late melden van de bewoners bij ter zake kundige instanties en benadrukt de commissie dat de aanstelling van een community liaison en een dedicated gebiedscoördinator, in samenwerking met een taskforce bestaande uit welzijnswerk, jeugdzorg en geestelijke gezondheidszorg, gecombineerd met een multidisciplinair team dat domeinoverstijgend werkt, van levensbelang is om het vertrouwen te herstellen in de overheid in het algemeen en in de gemeente in het bijzonder.

Maximalisatie van onvrede

De bewoners zijn woest. Niet geheel onbegrijpelijk. Ze worden immers verantwoordelijk gesteld voor een situatie waar ze initieel geen enkele invloed op hebben gehad. Niemand van hen heeft gevraagd om huizen zonder fundament op drassige grond. Wel om zekerheid en duurzaamheid wat betreft hun huisvesting. Dat ze nu verantwoordelijk worden gesteld voor hun omstandigheden, eigenlijk de schuld in de schoenen geschoven krijgen en door een leger aan ongevraagde hulpverleners uitgelegd krijgen hoe ze met hun situatie moeten omgaan om de beste versie van zichzelf te worden, draagt alleen maar bij aan de wanhoop en verontwaardiging. Alsof ze er bewust voor gekozen hebben om in een bouwval te wonen.

Afbeelding gemaakt met ChatGPT

Tot zover de gelijkenis. Nu naar inkomensveiligheid en bestaanszekerheid.

Bestaansonzekerheid voor het voetlicht

In 2023 stond in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen bestaanszekerheid hoog op de agenda. Het werd een cruciaal thema. De snelheid waarmee het onderwerp de debatten domineerde, werd alleen overtroffen door de snelheid waarmee het weer uit ieders programma is verdwenen. Onder andere gevolgd door de even snelle teloorgang van voorvechter Nieuw Sociaal Contract na de verkiezingen van 29 oktober jongstleden. Rondom de huidige kabinetsformatie is het akelig stil wat betreft dit onderwerp. Een teken aan de wand.

Kijkend naar de afgelopen twee en een half jaar is het netto-uitlekgewicht van al die opwinding minimaal. De rapporten en onderzoeken en rekenmethoden rondom bestaansonzekerheid, armoede en schulden schetsen een kristalhelder beeld. Het moet echt anders. Ernaar gehandeld wordt er vooralsnog niet.

Want het bestaansminimum in Nederland ligt nog altijd veel te laag en blijft een single point of failure, de complexiteit van de inkomensondersteunende regelingen is groot en hoogdrempelig, het belasting- en toeslagenstelsel is onuitlegbaar en veroorzaakt eerder financiële problemen dan dat ze die oplost, armoede groeit wederom en is veel breder dan het gebrek aan geld alleen, het bestaan van problematische schulden kost de samen-leving (ja, bewust met tussenstreepje, want maatschappij is verworden tot abstract begrip dat weinig meer met de dagelijkse praktijk te maken heeft) vele miljarden, en schuldhulpverlening (minnelijk en wettelijk) is slechts symptoombestrijding wier bereik en slagkracht ondanks alle wet- en regelgeving maar niet toeneemt.

De overheidsreflex

Daarnaast slagen wetgever en regering erin verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid voor inkomens(on)veiligheid en bestaans(on)zekerheid grotendeels bij de Nederlander zelf neer te leggen. Alsof zij er bewust voor gekozen hebben om in structurele financiële onzekerheid te leven. Terwijl bestaanszekerheid nota bene in de Grondwet is vastgelegd, als zorg voor de overheid. Den Haag wurmt zich onder die plicht uit via termen als (zelf)redzaamheid, samenkracht, doenvermogen, eigen regie, klantreis, en leven lang leren en ontwikkelen. Eufemismen voor ‘bekijk het maar’, ‘vraag het niet aan ons’, ‘we weten dat je te weinig hebt’ en ‘los het zelf maar op’. De politieke wil en bestuurlijke moed het roer om te gooien ontbreken ten ene male wegens angst het electorale draagvlak en spaarzame ideologische veren te verspelen.

Wel tuigt de (lokale) overheid – afhankelijk van de postcode – een wirwar aan (in)formele ondersteuning op, wat eigenlijk niets meer is dan een bewijs van fundamenteel falen. Een peperduur stelsel bovendien, dat vele malen meer kost (marktwerking en verdienmodellen!) dan het passend ophogen van het bestaansminimum. Het zoveelste voorbeeld van penny wise, pound foolish. Met financiële (begrotings)ellende als gevolg.

Laten we wel wezen: een van de grondoorzaken van bestaansonzekerheid is inkomensonveiligheid. Huishoudens die afhankelijk zijn van de overheid voor hun inkomen, leven in een huis dat zonder fundament op drassige grond is gebouwd. Geen wonder dat het financiële bouwwerk onder hun handen instort, ondanks alle pogingen het overeind te houden. Want het huishoudboekje vertoont steeds meer scheuren en gaten. Daar kan geen plamuur of isolatietape tegenop. De tekorten groeien, de eindjes van de rafelige touwtjes schieten los en er ontstaan (problematische) schulden. Met als gevolg meedogenloze toepassing van het financiële geweld dat de incassowereld en schuldenindustrie in zich herbergt. Waardoor de ellende zich verdiept en de oplossing steeds verder achter de horizon verdwijnt. Want ook hier geldt: hoe lager het inkomen, des te duurder schulden.

Het versplinterde vraagstuk

Bij het ontstaan van schulden spelen (sociale) omgeving, opleiding, werkgelegenheid, eetpatronen, gezondheid, karakter, keuzes en life events allemaal een rol. Een kluwen van nature and nurture die we leven noemen. Om nog maar te zwijgen over laaggeletterdheid, neurodiversiteit, (licht) verstandelijke beperking, digitale uitsluiting, verslaving en psychiatrische problematiek. En ja, er zijn mensen die van weinig kunnen rondkomen en geen schulden maken ondanks een minimuminkomen. Zij zijn de uitzondering, die helaas maar al te graag als regel wordt aangevoerd.

Want bestaansonzekerheid, armoede en schulden komen voort uit voorschriften en normen. Zelden uit onwil, luiheid of opstand. Wel door ontoereikende wetten, complexe procedures, grove systeemfouten en het ontbreken van adequate bescherming voor handelingsonbekwame of -verlegen inwoners.

Het is een beetje zoals een Rorschachtest. Iedere beleidsmaker, werkend in de ivoren toren van universitaire inzichten, inkomen gebaseerd op twee mastertitels, levend in de bubbel van hoge welstand en groot welzijn, ziet in dezelfde inktvlek een andere voorstelling en dus een andere oplossing. Voornamelijk vanuit kennisgebrek en ontbrekende ervaring van binnenuit. Waar de zogenaamde expert uitdagingen ziet, ervaart de inwoner een tunnel zonder licht aan het eind. Waar de beleidsadviseur concludeert dat het over leerbaarheid gaat, vraagt de inwoner zich iedere avond weer met tranen in de ogen af hoe de boodschappen morgen betaald moeten worden.

Noodzakelijke kentering

Ik voorzie voorlopig geen verbetering. Tenzij die grote omslag komt. Waarin een bestaansinkomen wordt gezien als fundament voor een bestaanszeker en inkomensveilig leven voor iedere inwoner van Nederland. Waarmee sociale en financiële gelijkwaardigheid een vanzelfsprekend grondbeginsel is. Waarin ongelijk investeren voor gelijke kansen evident is. Wanneer het grote verdelingsvraagstuk rondom ultravermogenden en exorbitant rijken vanuit mededogen niet langer ontkend wordt. Waarin mensen weer voor mensen opkomen. Wanneer aan degene die het betreft wordt gevraagd wat er nu nodig is. Omdat we het samen willen oplossen. Omdat niemand erbuiten hoeft te vallen. Er is genoeg voor iedereen. Laten we allemaal daarnaar handelen.

Een slotopmerking: mijn verhaal hierboven beschrijft vooral het meta-, macro- en mesoniveau. Dat klinkt mogelijk overweldigend en ontmoedigend. Want het systeem is zo log, zo groot, zo bureaucratisch. Dat is allemaal waar.

Wat ik heb ontdekt, is mijn micro-activisme. Op kleine schaal, in mijn werk- en privékring, in beweging komen en mijn ideeën in de wereld brengen. Waarin ik ervaar dat er werking is. Door deel uit te maken van de werktafel Werk & bestaanszekerheid in Eindhoven, door lid te zijn van de Werkveldadviesraad van de Associate Degree opleiding Sociaal financiële dienstverlening aan de HAN in Nijmegen, door blogs en artikelen en zelfs een wetsvoorstel te schrijven, door tijdens de cursussen die ik geef mijn inspiratie en visie in het lesmateriaal te verweven, en als mede-oprichter tien jaar geleden, samen met zes vrijwilligers (met en zonder ervaringskennis), van de Werkplaats Financiën in Eindhoven, die intussen is uitgegroeid tot een vaste waarde voor Eindhovenaren die administratieve en financiële vragen en zorgen hebben.

Zo voed ik mijn bevlogenheid, druk ik mijn bezieling uit, houd ik mijn visie en creativiteit levend. Door het vuur met inzet blijvend aan te wakkeren, bij mijzelf en bij anderen. Waar vervolgens uitnodigingen voor deelname aan een podcast, een uitgebreid interview in het Eindhovens Dagblad en een artikel in Binnenlands Bestuur met Kamervragen tot gevolg, plus mijn reactie daarop, uit voortkomen.

Het zijn die beroemde 15 minutes of fame waarover onder andere Andy Warhol sprak. Niettemin zijn het momenten die brandstof leveren voor verdere stappen, een springplank bieden om mijn micro-activisme verder te ontplooien en cynisme en verzuring voor te blijven.

Hier ligt mijn functie. Vanuit verbinding werken en zijn met mensen voor wie het (financiële) bestaan een opgave is. Daar letterlijk en figuurlijk ontspanning brengen. Voor zover als op dat moment mogelijk is. Omdat het in het licht zoveel aangenamer toeven is. Dit is het richtsnoer dat ik volg. Met hart en ziel.

Wie weet wat er nog meer staat te gebeuren. Ik ben heel benieuwd. Wie loopt er met me mee?

Draagkracht van een gemeenschappelijke wereld

There is no such thing as a poor country. There’s only one failed system in resource management.

Avram Noam Chomsky (1928)

Armoede – bestaansonzekerheid en inkomensonveiligheid – is zonneklaar een verdelingsvraagstuk. Een doelbewuste kloof tussen twee bubbels. De onwil van de hoopvollen versus de onmacht van de hooplozen. Een groeiend ravijn, geconsolideerd door een systeem dat degenen met definitiemacht en articulatiemacht en -kracht toestaat te regeren over degenen zonder enig financieel, sociaal of cultureel kapitaal. Sociaaleconomische verschillen worden bestendigd en gecultiveerd door beleid op basis van vooroordelen, aannames, misvattingen, onkunde en ervaringsgebrek, onder aanvoering van een archaïsch fiscaal stelsel.

Radicale omslagen

De afgelopen vijf jaar zijn door fiscalisten, economen en politiek filosofen diverse ingrijpende maatregelen aangedragen en voorstellen gedaan. Bijvoorbeeld: het huidige belastingstelsel afschaffen en vervangen door een evenredige heffing op vermogen, om de geldstroom van arm naar rijk om te keren en de vermogensongelijkheid en toenemende scheefgroei te beperken. Dit leidt tot gedeeltelijke democratisering en evenredige verdeling van de fiscale lasten.

Limitaristen pleiten voor een bestaansmaximum om de onrechtvaardigheid en bovenmatige ongelijkheid tussen arm en rijk te minimaliseren. Anders gezegd: zolang extreme bestaansonzekerheid en inkomensonveiligheid aan de orde van de dag zijn, mag men niet meer rijkdom bezitten dan nodig is voor een redelijk welvarend leven. Meer willen is moreel onaanvaardbaar en schadelijk voor de maatschappij in zijn geheel. Een rijkdomsgrens verkleint de tweedeling en de maatschappij wordt weer een samenleving. Dat betekent ook afscheid van de meritocratie en vereist bestrijding van kapitaalvlucht en belastingontwijking.

Een derde mogelijkheid is belastingen die de economie schaden, zoals die op arbeid en ondernemen, verlagen en belastingen die minder schadelijk zijn, zoals die op vermogen en huizenbezit, verhogen. Dat zorgt voor een belastinghervorming zonder al te grote inkomenseffecten, maar wel voor een eerlijker verdeling van de fiscale druk. Herverdeling van vermogen, richting een meer egalitaire wereld, zou zo stap voor stap in gang gezet kunnen worden.

Los hiervan betoogt in 2023 de Commissie Sociaal Minimum in twee lijvige rapporten dat het zogenaamde bestaansminimum in Nederland allesbehalve is gegarandeerd. Wat schrijnende armoede en problematische schulden in de hand werkt en in stand houdt. Want stellen de commissie en een interdepartementaal beleidsonderzoek in 2024: armoede en schulden zijn knetterduur. Ongelijk investeren om mensen gelijke kansen te bieden, is een van de credo’s die duidelijk doorklinkt.

Maar zolang men op politiek en bestuurlijk niveau niet in staat is de meedogenloze terreur van lobbyisten te trotseren, komt er van deze hervormingen niets terecht.

Weerstand

Zoals alle ingrijpende veranderingen – pas op voor het rode gevaar, verlies van onze identiteit en ondermijning van onze verworvenheden – stuiten deze ideeën op veel weerstand. Weerstand gebaseerd op angst (voor het onbekende), kennisgebrek en diepgewortelde verontwaardiging. Er ontstaat altijd massaal verzet tegen ongelijk investeren voor gelijke kansen, afgestemd op de noodzaak of persoonlijke behoefte van de ruim 1,7 miljoen mensen die de touwtjes niet of nauwelijks aan elkaar geknoopt krijgen. Stevige oppositie, omdat het als oneerlijk wordt gezien. En ‘wij’ dan? Omdat de blik op de korte termijn en eigenbelang is gericht. Omdat niet wordt begrepen dat die investering op de lange termijn voor iedereen vruchtdragend is. Want het wordt gezien als nu zelf kwijtraken in plaats van later allemaal minder zorgen ervaren.

Daarom zal metamorfose van het financieel systeem, door (r)evolutie van binnenuit of buitenaf, vergezeld moeten gaan door een tweede, misschien nog wel belangrijkere, parallelle ommezwaai. Namelijk die van de geest. Van eigenbelang naar solidariteit, van zelfzucht naar mededogen, van narcisme naar empathie, van individualisme naar gezamenlijkheid.

Verstrengeling

Politiek en media spelen hierin een (regelmatig onderschatte) hoofdrol. Want polarisatie en incrimineren levert stemmen op, en sensatiezucht en hoge kijkcijfers genereren geld. Zet een vlotgebekte politicus of voormalig voetbalcommentator voor de camera en het verontwaardigde klapvee, thuis op de bank of in de studio, nauwelijks gehinderd door enige kennis van zaken, juicht hartstochtelijk. Want inhoud is taboe. Sterker nog: er dienen schuldigen aangewezen te worden. Het is zij of wij. Het gevaar moet bezworen worden. Wat door de charmante partijvertegenwoordiger en presentator welbespraakt en gretig wordt benadrukt. Gevolg: het verblinde electoraat is betoverd, voelt zich gezien en gehoord en de reclamewinst rolt met kruiwagens tegelijk binnen.

Eén klein dingetje: het kiezersvolk heeft niet in de gaten dat ze bedrogen worden waar ze bij zitten. Beloftes worden gebroken zodra de verkiezingen voorbij zijn. Feitenvrije kretologie draagt niets bij aan herstel van de ervaren ellende. Laat staan dat de gedane toezeggingen realistisch dan wel uitvoerbaar zijn. Om over het effect op de echte problemen – armoede, inflatie, woningnood, klimaatverandering, vergrijzing, stijgende zorgkosten, krappe arbeidsmarkt en immigratie – nog maar te zwijgen.

Afbeelding is gemaakt met ChatGPT

Menselijkheid en gemeenschapszin

Ubuntu is een zuidelijk Afrikaanse filosofie die uitdrukt dat een individu pas volledig mens is door de relaties en interacties met anderen. Het drukt een verbondenheid uit. De ideologie is gebaseerd op het belang van het collectief, compassie voor de ander en het streven naar harmonie binnen de gemeenschap.

Dit gedachtegoed kan een stevig fundament vormen voor de eerdergenoemde metamorfose. Een transformatie op basis van menselijke ethiek, waarop de systemische kentering wordt vormgegeven. Dit vraagt om een lange adem. Maar kan vandaag beginnen. Gemotiveerd door ware inspiratie en betrokkenheid van binnenuit. Dat begint in kleine kringen. Die zich langzaam uitbreiden en in ontmoeting samenvloeien. Om zo de voedingsbodem te creëren voor een gedaanteverandering van het stelsel dat ons zoveel welvaart heeft gebracht, maar is verworden tot een woekering van structurele en obscene financiële divergentie.

Terug naar de bron

Bestaansonzekerheid en inkomensonveiligheid zijn symptomen van een onverschillige, verlamde en gestolde samenleving, waarin ongelijkheid en corruptie alsmaar zichtbaarder worden en welig tieren. Sommigen zullen beweren: onweerlegbare verschijnselen in een aftakelende beschaving. Daarom is het tijd voor de ongebaande paden. Om de Amerikaanse dichter Robert Frost te citeren:

“Two roads diverged in a wood, and I —

I took the one less traveled by,

And that has made all the difference.”

Laten we gezamenlijk het minder bereisde pad kiezen. Omdat we allemaal wel aanvoelen dat het zo niet langer kan. Omdat we allemaal willen dat het anders wordt. Omdat we best bereid zijn een verschil maken. Om te beginnen in de kring direct om ons heen.

Vol goede moed de niet genomen weg op. Vanuit liefde voor de mens. Omdat we dezelfde planeet delen. Waarop vanuit de ruimte geen grens, rijkdom of vermogen zichtbaar is.

Heel diep ademhalen

De waanzin van 29 oktober

De VVD flikt het weer. Een nieuw eufemisme: activerende sociale zekerheid. Het speerpunt van het concept-verkiezingsprogramma is de hardwerkende Nederlander (lees: ondernemer). Bezuinigingen alom: een kleiner basispakket in de zorgverzekering, terugdraaien van verlaging van het eigen risico, ontkoppeling van minimumloon en uitkeringen, een uitkeringsplafond en een afgeslankt ambtenarenapparaat. Maar ook diverse boetes, zoals hogere verkeersboetes, boetes voor statushouders die niet naar taalles komen en boetes voor ouders van jongeren die niet willen bijdragen aan het voorkomen dat hun kind afglijdt. Want (financieel) straffen helpt.

Vooral dus: die luie Nederlanders (laat staan asielzoekers en statushouders) moeten zo snel mogelijk uit hun hangmatuitkering. Na participatiesamenleving en zelfredzaamheid is nu de activerende sociale zekerheid gemunt. De politiek correcte hertaling van het ware gedachtegoed van de VVD. Kun je nagaan hoe de fractieleden het binnenskamers noemen.

Laten we een ding vaststellen. De mensen die van een (bijstands)uitkering leven, zijn geen parasieten of luiwammesen. Het zijn vooral mensen die (tijdelijk) niet in staat zijn in hun eigen inkomen te voorzien. Sterker nog: velen die chronisch ziek of beperkt zijn, vallen onder de bijstandswet, maar horen daar helemaal niet in thuis. Deze groep, mogelijk de helft van alle mensen met een bijstandsuitkering, kunnen helemaal niet (meer) deelnemen zoals de Participatiewet beoogd. Hen verwijten dat ze niet willen werken is onbeschaamd en onmenselijk.

Want laten we nog iets vaststellen. De ware bloedzuigers zijn de obsceen rijken van Nederland die hun belasting niet betalen. De honderden miljoenen die door vermogensverschuiving en andere slimmigheden niet bij de fiscus terecht komen (mondiaal jaarlijks (!) zelfs 492 miljard dollar), daar zit het echte profiteren en de wanstaltige moraliteit van absolute hebzucht en corruptie.

Maar laten we vooral de jacht openen de zogenaamd frauderende uitkeringsgerechtigde die de regels niet goed heeft begrepen. Recht op vergissen? Daar heeft de VVD nog nooit van gehoord. Tenzij het een tweet betreft over een zanger die een optreden afzegt. Of werkelijk rendement in box 3 natuurlijk.

De VDD maakt maximaal gebruik van haar definitiemacht: ze bepaalt hoe iets heet, hoeveel ruimte iedereen (niet) krijgt, en welk gedrag (niet) wenselijk is en daarom (niet) beloond moet worden.

Ongefundeerd wild om je heen slaan

Wie ook helemaal los ging met haar definitiemacht, op LinkedIn in dit geval, was een vakredacteur Participatiewet bij Wolters Kluwer. De titel van de post was ‘Fraude met annuleringen en de impact op de bijstand’. Voor alle duidelijkheid: de post is intussen verwijderd. Waarom dat zo is, blijkt hierna. Gelukkig heb ik screenshots gemaakt.

In het schrijfsel wordt zonder enige vorm van onderbouwing – geen aantallen, geen jurisprudentie, geen casuïstiek – beweerd dat ze een nieuwe ernstige vorm van fraude heeft ontdekt. Klanten (wie?) kopen artikelen (welke?), maar annuleren deze met de claim dat ze nep of beschadigd zijn. Terwijl er geen sprake is van mankementen of imitatie. Gevolg: ze krijgen hun geld terug, maar behouden de producten. Volgens de schrijfster is het een specifieke vorm van misbruik van het retour- en annuleringssysteem. Foei!

Vervolgens schrijft ze: “Onze inschatting is dat er in deze situaties wel degelijk sprake is van vermogenstoename. Vooral wanneer het gaat om waardevolle merkartikelen, die naar hun aard en waarde niet algemeen gebruikelijk of noodzakelijk zijn, vertegenwoordigen deze een duidelijke bezitting”.

Poeh poeh. Nou nou. Alsof de vakredacteur het verdienmodel van een criminele organisatie heeft blootgelegd, waarin miljoenen omgaan, waardoor de financiering van de bijstand in gevaar komt. Ik heb wel een prangende vraag: wiens “inschatting”, welke “vermogenstoename” en om hoeveel “merkartikelen” gaat het? Om nog maar te zwijgen over het impliciete oordeel wanneer producten wel of niet “naar hun aard en waarde niet algemeen gebruikelijk of noodzakelijk zijn”.

En hierbij blijft het niet. Ze schrijft: “Dit gedrag heeft directe gevolgen voor het recht op bijstand. Conform artikel 17 lid 1 van de Participatiewet dient een dergelijke vermogenstoename gemeld te worden. Het niet melden hiervan ondermijnt niet alleen de rechtmatigheid van de uitkering, maar raakt ook aan de maatschappelijke solidariteit die ons sociale stelsel draagt.”

Ik val stil. Ze heeft de rottende wortel waaraan onze samenleving ten onder gaat, genadeloos aan het licht gebracht. Bijstandsgerechtigden ondergraven ons stelsel met nietsontziende vermogenstoename, fraudezucht en begeerte. We zijn verloren. Hele volksstammen zwendelen en bedriegen. Of, wacht …

Ik heb nog twee prangende vragen. Moet de frauderende bijstandsgerechtigde zijn bedrog zelf melden? Gaat ons sociale stelsel eraan als we deze woekering niet direct met genadeloze wapens bestrijden?

Nogmaals: geen aantallen, geen jurisprudentie, geen casuïstiek. Geen enkel voorbeeld. Helemaal niets. Terwijl er zich toch een nationale ramp onder onze ogen lijkt te voltrekken. Althans, dat is de suggestie.

Klap op de vuurpijl is de afbeelding die de post illustreert. Zelden zo’n stigmatiserend beeld gezien. Door AI gegenereerd wellicht. Maar oordeel zelf.

Dit kan dus echt niet. Een vakredacteur onwaardig. Beschamend voor Wolters Kluwer, volgens eigen website “Dé wereldwijde aanbieder van professionele informatie, diensten en softwareoplossingen”. Het is maar goed dat de post is verwijderd. Jammer alleen dat er geen excuses zijn aangeboden. Want dat was absoluut op zijn plaats geweest. Een blik van een collega redacteur was ook best handig geweest. De vakredacteur werkt immers net voor Wolters Kluwer. Onervaren misschien. Tikkie naïef. Iets te snel de wereld willen redden. Maar toch.

Zonder mededogen ongenuanceerd goochelen met cijfers

Ten slotte gaat Annemarie van Gaal in een column in De Telegraaf – u weet wel, die multimiljonair die financieel beknelden op nationale televisie uitlegt wat ze allemaal fout doen – nog even tekeer tegen bijstandsmoeders en collega parasieten en leeglopers: “Kijk, we hebben honderdduizenden vacatures in ons land en daarnaast honderdduizenden mensen die prima kunnen werken, maar het liever niet doen. We mogen deze laatste groep best met een iets hardere hand en stevigere sancties, richting een baan duwen.”

Tenenkrommende retoriek, geheel in lijn met de VVD bombast uiteraard. Want ze heeft er kennelijk geen weet van hoe de arbeidsmarkt functioneert. Zoals al hierboven aangehaald: de helft van de bijstandsgerechtigden is volgens VVD (!) staatssecretaris Nobel gezien hun medische en maatschappelijke situatie niet in staat om te werken. Zij horen niet in de bijstand, maar zijn daartoe veroordeeld door gewijzigde wetgeving, strengere keuringen en (financiële) herinrichting van het sociaal domein. Bovendien: de Commissie Sociaal Minimum heeft luid en duidelijk aangetoond dat de bijstand geen vetpot is en bestaansonzekerheid in stand houdt.

Door de ambitieuze ondernemer als boegbeeld van een florerende economie en vitale arbeidsmarkt te presenteren, tegenover de nietsnut die van een uitkering profiteert, schept ze een ernstig vertekend beeld van de werkelijkheid: “meer dan 400.000 bijstandsgerechtigden in ons land [die het] geen enkel probleem [vinden] om níet te werken”. Een schofterige generalisatie. Daarmee bewijst ze dat ze geen enkel idee heeft van de samenstelling van (en het verloop in) de groep uitkeringsgerechtigden.

Want hoeveel zzp’ers leven er niet op of onder bijstandsniveau? Het risico op armoede is bij zelfstandigen aanzienlijk. Volgens het rapport Activeren en faciliteren – Aanjager problematische schulden voor ondernemers kampen momenteel naar schatting 55.000 ondernemers met zodanig problematische schulden, dat hun toekomst op het spel staat. Niet bepaald aanjagers van een sterke economie.

Minstens zo’n grote misvatting: alsof die honderdduizenden bijstandsgerechtigden de opleiding, kennis en vaardigheden hebben die precies bij al die openstaande vacatures past. Maar Annemarie ziet het allemaal niet. Gewoon aanbieden en na twee keer weigeren strenger handhaven: uitkering kwijt. Dat zal ze leren en motiveren. Niet dus.

Sterker nog: “Maak er ook een project van: stel dat je ieder jaar op deze manier 5.000 vacatures invult bij gemeenten, 5.000 bij de overheid, 5.000 bij organisaties als de NS en Schiphol en 5.000 bij het bedrijfsleven. Dat is best een haalbaar doel. Ieder jaar krimpt het aantal mensen met een bijstandsuitkering dan met 5% en hiermee besparen we jaarlijks een half miljard euro aan uitkeringen en gemeentelijke uitvoeringskosten.”

Vort! Yalla! Aan de bak! Om met haar achternaamgenoot te spreken: “Ben ik nou degene die zo slim is, of ben jij zo dom?” Opiniemaker Annemarie lost het wel even op. Zo heeft ze het zelf ook gedaan. Dus dan kan iedereen het. Dit dedain. Deze hoogmoed en arrogantie. Bewijs van totaal onbegrip, gelardeerd met nul inlevingsvermogen, volkomen geïsoleerd levend in haar bubbel van zelfingenomen waarheden. Het huilen staat me nader dan het lachen.

De ware aard van het beestje

Waar hebben we dit toch eerder gehoord? Die nietsontziende drang om zonder enig bewijs de door de overheid armgemaakten – want dat zijn de meeste mensen die van een minimuminkomen moeten (over)leven – als slecht, lui en scrupuleloos weg te zetten. Dat met grote verontwaardiging vingerwijzen, zonder enige fundering. Waarom toch? Om eigen smetteloos geweten te demonstreren? Om jezelf een pluim te geven? Of naar een complimentje van de baas te bedelen?

Hebben de VVD, de vakredacteur en Annemarie van Gaal dan helemaal niets geleerd de afgelopen twaalf jaar (lees: het toeslagenschandaal en de hele sliert affaires in het kielzog)? Begrijpen ze dan helemaal niet dat juist dit beschuldigen zonder enige feiten, de polarisatie, de fragmentering, de onvrede en tegenstellingen alleen maar aanwakkeren? Of zijn ze (moedwillig) zo blind dat ze daar geen boodschap aan hebben? Niet (willen) zien hoe destructief en ondermijnend dit gedrag is? Terwijl er al zoveel onrust is. Zoveel onbehagen. Zoveel verwarring.

Gebruik je definitiemacht ten goede. Natuurlijk zijn dingen voor verbetering vatbaar. Draag daaraan bij. Op basis van de feiten. Niet op basis van meningen, aannames en gissingen. En zeker niet vergezeld van valse vooroordelen, verdachtmakende plaatjes of klakkeloos overgenomen beweringen.

Richt geen schade aan. Die is er al genoeg. Iedere dag weer. Overal. Doe daar niet aan mee. Laat je niet leiden door het duister en de waanzin van megalomanie. Breng vrede. Heb lief. Zonder onderscheid. Verspreid licht. Genees. Zo veel en zo vaak als je wilt en kunt. Geef. Zeker op LinkedIn. Maar vooral in je dagelijkse leven. Zonder terughouden. Want daar ligt de ware behoefte.

Het licht op Bastion Overheid

Ik lees wel eens in de Bijbel. Niet omdat ik naar de kerk ga. Evenmin omdat ik geloof dat de Bijbel een historisch feitelijk en waargebeurd verslag is. Ik ervaar het wel als beschrijving van een geestelijke weg. Anders gezegd: als verhaal over hoe het leven gaat, ons (zo nu en dan lastige) vragen stelt, en wat er voor antwoorden gegeven kunnen worden vanuit ons diepste weten.

Maandelijks

Dat lezen doe ik niet alleen, maar met anderen. Vijf anderen om precies te zijn. We komen gemiddeld één keer per maand een avond bij elkaar. Vele jaren geleden zijn we bij Genesis begonnen. Zoals het hoort, kun je zeggen. Soms lezen we een paar regels van een vers, andere keren langere stukken. Daar waar we iets niet begrijpen of de betekenis ons ontgaat, ontstaat gesprek. Altijd vanuit persoonlijke beleving. We zijn niet op zoek naar generaliserende exegese of institutionele verklaringen, maar naar vertaling van de tekst naar ons individuele leven. We vergelijken ook uiteenlopende versies van de Bijbel. Om de verschillen in hertaling en interpretatie te ontdekken en uit te filteren – voor zover we daartoe in staat zijn. Het zijn bijzondere avonden. Zonder uitzondering.

De laatste keer dat we bij elkaar waren, lazen we het evangelie van Matteüs. Daarin staat de volgende passage (vers 10:11 tot en met vers 10:14):

“In elke stad en in elk dorp waar je komt, moet je uitzoeken wie het waard is je te ontvangen; blijf daar dan tot je weer verder gaat. Groet de bewoners van het huis dat je binnengaat. Laat jullie vrede over dat huis komen als het dat waard is, maar als het dat niet waard is, laat dan die vrede naar je terugkeren. En als ze je niet willen ontvangen noch naar je woorden willen luisteren, verlaat dan dat huis of die stad en schud het stof van je voeten.”

Dit is een van de instructies die Jezus de twaalf apostelen meegeeft als hij ze de wijde wereld instuurt om het evangelie te verkondigen.

Hoge drempel

Dezelfde avond las ik een post op LinkedIn van Femke Stoffels. Zij is actie-onderzoeker bij het Instituut voor Publieke Waarden. Zij vraagt zich ‘hardop’ af waarom het gemiddeld vijf jaar duurt voor mensen (schuld)hulp zoeken wanneer ze (ernstige) financiële problemen hebben. Ze heeft het over schaamte, stress, ziekte, uitval en de vicieuze cirkel van verdieping van de problematiek door inkomensdaling. Daarna volgt de bureaucratie: wachtlijsten, formulieren, bewijslast, strenge (stress-sensitieve?) gesprekken, voorwaarden, overeenkomsten en/of mislukte regelingen, rechtbank, zitting en vonnis. Om nog maar te zwijgen over de uitdaging een horizontaal gesprek te voeren in een in essentie verticale verhouding.

Haar slotvraag: waarom is het nog steeds zó moeilijk om erin te zitten? En dan bedoelt ze een traject om schulden op te lossen.

Domino’s

De combinatie van de Bijbeltekst en de LinkedIn-post zette iets bij me in beweging. Een ‘klassieke’ train-of-thought. Er klikte iets. Want wat nou als de mens die op zoek gaat naar hulp, van binnenuit haarfijn aanvoelt wie het waard is hen te ontvangen? Anders gezegd: weten we eigenlijk allemaal diep van binnen waar we welkom zijn? Zoals ook wel wordt gezegd dat bij een sollicitatiegesprek beide partijen binnen seconden weten of ze er thuishoren – en aangenomen zijn – of niet?

Gaat een persoon met financiële problemen niet naar hulpverlening, omdat ze intuïtief onderkennen dat men ze daar ten diepste niet wil ontvangen en niet naar ze luistert? Wordt er daarom zo gedraald? Omdat het intrinsieke weerstand is tegen het instituut of de persoon die het niet waard is hen te ontvangen?

Dan is de vraag of alle argumenten die Femke Stoffels noemt misschien wel waar zijn, maar niet de kern van het, vooralsnog onbegrijpelijke, uitstel om een beroep te doen op ondersteuning. Dat zou zomaar kunnen, in het licht van het Bijbelcitaat. En dan krijgt schuldhulpverlening een heel andere opdracht dan outreachend werken, innovatie, vroegsignalering en basisdienstverlening. Daaruit volgt dat er welbeschouwd maar één centrale instructie nodig is: wordt een plek waar mensen ervaren dat schuldhulpverlening het waard is hen te ontvangen.

Een radicale omkering. Want dan ligt het helemaal in handen van schuldhulpverlening en niet langer aan de personen met financiële problemen, dat ze zich niet melden. Dan gaat het over mentaliteit en compassie. Kortom: schuldhulpverlener, creëer een plek waar men voelt dat schuldhulpverlening een woning is die het waard is hen te ontvangen. Zo niet, dan vertrekken ze weer en schudden het (bureaucratische) stof van zich af. Hun conclusie is dan helder: hier niet.

Vrijwilligers

Omgekeerd zie ik hoe vrijwilligers (in mijn werk zijn dat AdministratieMaatjes en vrijwilligers van de Werkplaats Financiën) mensen met financiële problemen ondersteunen. Die vrijwilligers voelen dat ze het waard zijn door die mensen ontvangen te worden. Ze zijn welkom. De vrijwilligers brengen vrede naar dat huishouden. Vrede die door de mensen met dankbaarheid wordt aanvaard. Dat is het werk. Daar bestaat geen weerstand of stof dat afgeschud moet worden. Niet bij de vrijwilliger en niet bij de persoon die ondersteuning nodig heeft.

Bureaucratie speelt ook geen rol in het pure vrijwilligerswerk. Het is de werking van de (horizontale) relatie tijdens het ‘spel’ tussen vrijwilliger en persoon die hulp nodig heeft, die voor verlichting zorgt. Als coördinator speel ik niet meer dan een faciliterende rol in het geheel. Het ware kunstwerk is de creatie tussen twee personen die elkaars waarde voelen, de vrede bevestigen en de daaropvolgende ontspanning in dankbaarheid aanvaarden.

Vesting

Het Tijdelijk Noodfonds Energie is een schoolvoorbeeld van hoe dat besef – dat mensen gewaarworden en beleven dat we het waard zijn hen te ontvangen – volkomen is genegeerd. Het gevolg is onweerlegbaar: een complete mislukking en de slechtst plakkende pleister ooit. Een ramp die alleen maar heeft bijgedragen aan het gevoel van mensen dat de hulp- en dienstverlening het niet waard is hen te ondersteunen.

Dus wanneer we het hebben over toegankelijkheid, effectiviteit en toekomstbestendigheid, gaat het niet over bereikbare loketten en websites, vindingrijke instrumenten, publiek-private samenwerking en financiering, of doorontwikkeling in co-creatie. Het gaat over iets fundamenteels. Iets dat in de ziel van de mens (zonder zweverige connotatie) ervaren wordt. Ver voorbij wetgeving, protocollen en werkprocessen. Het gaat erom dat alles dat overheid, bestuursorgaan of gemeentelijke organisatie heet, de slotbrug neerlaat, de deur wagenwijd openzet en vanuit maximale dienstbaarheid en openheid (van geest en middelen) de persoon met een hulp- of ondersteuningsvraag ontvangt.

Bodiam Castle, Robertsbridge, East Sussex

Keerpunt

Het is mijn stellige overtuiging dat niets anders mensen gaat uitnodigen eerder naar schuld- en andere hulpverlening te komen. Het wordt de hoogste tijd die basale ervaring – vertrouw erop dat wij het waard zijn jullie te ontvangen – vorm te geven. Het is een manier van leven en handelen. Op alle bestuurs-, beleids- en uitvoeringsniveaus. Geen metershoge bureaucratische muren meer, maar een plek waar vrede, de blijde boodschap en wederzijds mededogen vanzelfsprekend en leidend zijn. Iedere dag weer. Zonder aanzien des persoons. In bescheidenheid en nederigheid. In het bewustzijn dat het (tijdelijk) lijden in liefde erkend wil worden en (weer) opstaan een natuurlijke beweging is. Bij en van ons allemaal.

Overvloed en tekort

Het kenmerk van een beschaafd mens, is het vermogen om te kijken naar een tabel met cijfers en te huilen.

Bertrand Russell (1872 – 1970)

Ieder jaar publiceert Oxfam Novib cijfers over de verdeling van arm en rijk op deze planeet. Kort samengevat: de rijkste 1% van de wereld heeft meer vermogen dan 95% van de wereldbevolking bij elkaar. Deze stuitende scheefgroei neemt nog altijd toe. Niet alleen mondiaal, maar ook in Nederland. Een scheefgroei waaraan de huidige regering niets doet. Bovendien maakt de Voorjaarsnota 2025 duidelijk waar de prioriteiten van PVV en consorten liggen. In ieder geval niet bij de bestrijding van armoede en schulden.

Een paar weken geleden zag ik een fragment uit The Daily Show met Jon Stewart, waarin socioloog Matthew Desmond iets uitlegt over miljardairs en de belasting die ze betalen. Hij zegt vrij vertaald: wanneer miljardairs jaarlijks aan hun belastingverplichting voldoen – dus zonder maximaliseren van belastingontwijking via allerlei fiscale constructies in belastingparadijzen – dan kan armoede in de Verenigde Staten zo goed als verholpen worden.

Matthew Desmond heeft het dus niet over het verhogen van belastingen voor de superrijken, maar over gewoon betalen wat ze volgens het bestaande fiscale stelsel verschuldigd zijn. Hij spreekt over de rijkste 1% van inwoners in de Verenigde Staten. Vrijwel alle mensen die onder de armoedegrens leven in de Verenigde Staten, kunnen door het incasseren van de reguliere belastingen voor extreem rijken, boven de armoedegrens uitgetild worden.

Ik ben heel benieuwd wat een vertaling van deze rekensom naar de Nederlandse situatie oplevert.

Enkele weken daarvoor was ik bij de voorlichtingsavond van het Verkeerscirculatieplan VCP van de gemeente Eindhoven, dat deel uitmaakt van het Masterplan Mobiliteit 2050. Tijdens de presentatie in het Muziekgebouw Eindhoven werden uitwerkingen van dat plan gepresenteerd. De wethouder en twee projectleiders lichtten de uitwerkingen gedurende anderhalf uur toe, aan de hand van een uitgebreide PowerPoint. Natuurlijk kwamen Brainport Eindhoven en de groei van de High Tech Campus HTCE voorbij – met ASML voorop. Daaraan direct gerelateerd de opdracht om de komende vijftien jaar 40.000 huizen te bouwen en de zorgwekkende toename van verkeersdrukte dientengevolge, adequaat te adresseren.

De uitvoering van het VCP duurt tot minimaal 2036 en deze metamorfose kost maar liefst 600 miljoen euro. Volgens de huidige ramingen. Om dat geld bij elkaar te krijgen kijkt de kersverse D66 wethouder onder andere naar de provincie en landelijke overheid. Verder wordt er aanspraak gemaakt op Beethoven-gelden en onderzoekt de gemeente de mogelijkheid van een lening. Want het geld wordt in fasen uitgegeven, in het ritme van de verwezenlijking van de plannen.

Ik zat met groeiende verbazing naar de voordracht en de trots van de mannen en vrouw op het grote podium te kijken.

Voor alle duidelijkheid: ik begrijp dat middelen gealloceerd en geoormerkt zijn. Miljoenen kunnen niet zomaar van het ene potje in het andere gestopt worden. Ik begrijp ook dat de explosieve groei van de regio Eindhoven – de economische motor van Noord-Brabant en misschien wel heel Nederland – om een passend infrastructureel antwoord vraagt. Maar juist dit baart mij grote zorgen. Om meerdere redenen.

Ten eerste: als er kennelijk zoveel geld beschikbaar gemaakt kan worden en er zo creatief naar middelen wordt gezocht, waarom wordt er dan zo ingewikkeld gedaan over investeren in inkomensondersteunende maatregelen, om inwoners van Eindhoven te behoeden voor armoede en schulden? Hoe komt het dat diezelfde creativiteit niet wordt ingezet, maar dat er dan wordt gewezen naar de landelijke politiek en wetgeving?

Ten tweede: er werd tijdens de presentatie van het VCP met geen woord gerept over de verdringing, door de groei van vooral ASML, die in Eindhoven plaatsvindt. Scholing, gezondheidszorg, gegarandeerd inkomen en veilig – of überhaupt – wonen, wordt voor een groeiend aantal inwoners onbereikbaar. Steeds meer mensen worden in de onderste laag van de sociale demografie geduwd. De kloof tussen de hooplozen en de hoopvollen groeit. Een kloof die voor een toenemend aantal inwoners onoverbrugbaar is geworden. Voorheen actiegebieden worden de nieuwe getto’s voor ongewensten, moeilijk bemiddelbaren en (voormalig) onaangepasten.

Ten derde: op 22 december 2022 waarschuwt burgemeester Jeroen Dijsselbloem na honderd dagen in het ambt in het Financieel Dagblad voor de keerzijde van het succes van Brainport. Citaat: ‘Als dat succes niet overvloeit naar de hele stad, krijgen we echt spanningen.’

We zijn nu ruim twee jaar verder, de tweedeling is evidenter dan ooit, maar de urgentie daaraan iets te doen blijft uit. Weliswaar spreekt onze burgervader – als voorzitter van Brainport – het bedrijfsleven aan op hun sociale functie, maar vooralsnog worden er geen miljoenen vrijgemaakt om de armoede en schulden blijvend te voorkomen, de woningnood te ledigen en het tekort aan scholen aan te pakken. In het sociaal domein wordt ieder dubbeltje drie keer omgedraaid, terwijl er zonder blikken of blozen een verkeersplan van 600 miljoen uit de doeken wordt gedaan.

Waarom wordt ASML/Brainport/HTCE niet aangesproken op hun verantwoordelijkheid? Waarom zet ASML niet een aanzienlijk deel van de recordwinst in 2024 van 7,6 miljard euro in om de verdringing die ze veroorzaken, te verlichten? Waarom stapt de burgemeester niet samen met de wethouder van Welzijn, Werk en Armoede naar de bestuurders van de hightechbedrijven om ze de onderkant van de ladder te laten zien en naar een adequate reactie te vragen?

Ten vierde: hoe komt het toch dat een ouder echtpaar zonder pardon van bijstandsfraude wordt beticht en jarenlang een torenhoge vordering moeten terugbetalen, omdat ze niet hadden begrepen dat er geen verschil bestaat tussen inkomensverwerving en een bijdrage van hun kinderen aan de kosten van gezellig samen eten? Er was kennelijke geen sprake van dringende reden om af te zien van terugvordering. Nee, er wordt keihard geoordeeld. Ondanks de toezegging in 2020 door wethouder Yasin Torunoglu om de geest van de motie Recht Op Vergissen te omarmen. Een motie van min of meer dezelfde strekking werd in 2024 door D66 Tweede Kamerlid Joost Sneller ingediend. Geen idee wat daarvan terecht is gekomen.

En hoe komt het toch dat rijken steeds minder belasting betalen – en de ultrarijken vrijwel niets – terwijl de gemiddelde werknemer zich blauw betaalt aan belastingen? Pun intended. Hoe komt het toch dat aan de asociale en moreel laakbare activiteiten van duurbetaalde accountants en adviseurs van de rijken der aarde geen paal en perk gesteld wordt? Terwijl de jacht op de kruimels van bijstandsfraude met hand en tand verdedigd wordt. Sterker nog: anonieme kliklijnen zijn beschikbaar voor rancuneuze buren om de vermoedelijke fraudeur (maar regelmatig onterecht beschuldigde uitkeringsgerechtigde) erbij te lappen.

Ten slotte: waarom nemen de miljardairs in Nederland niet het voortouw om hun obsceen grote vermogen in te zetten om de verdieping van de armoede-intensiteit te stuiten (uitzonderingen daargelaten)? Wat is er voor nodig om een sprankje solidariteit, empathie en medemenselijkheid aan te wakkeren bij de ultrarijken in dit land, zoals Carvalho-Heineken, Dreesmann en Sonnenberg? Want laten we wel wezen: niemand heeft zoveel geld nodig. Helemaal niemand.

Er zijn wel ruim 1,7 miljoen mensen in Nederland die onder of net boven de armoedegrens leven. Wat zou het mooi zijn wanneer de Quote Top Tien uit de belastingplicht over hun 51 miljard euro put om het leven van die mensen te verlichten. Letterlijk en figuurlijk. Zodat zij iedere avond gezonder kunnen eten, in een schimmelloos en warm huis kunnen wonen, een (vervolg)opleiding kunnen volgen, naar de huisarts kunnen zonder vrees voor medicijnkosten of eigen risico, zonder dagelijkse financiële stress naar hun werk kunnen en schoorvoetend weer kunnen deelnemen aan het sociale leven.

Wat zou dat mooi zijn.

Calm after the storm

3 Reacties

Na de beroering van afgelopen periode naar aanleiding van mijn berekening over de effectiviteit van schuldhulpverlening, heb ik gewacht met het schrijven van een nieuwe post. Dat komt vooral door de nogal frontale en persoonlijke aanval van vorige week. De directeur-bestuurder van een landelijke schuldhulpverleningsorganisatie trok namelijk flink van leer in een stuk waarin hij – naar eigen zeggen – nuance wilde aanbrengen.

Om te beginnen is er in zijn post sprake van persoonsverwisseling. Hij noemt mij Rutger Bergman. Een weliswaar sympathieke vergissing, maar niettemin abuis. Rutger Bregman is onder andere geschiedkundige en verbonden aan De Correspondent. Dat ben ik geen van beide. Daarnaast beschrijft de directeur-bestuurder mij als “zelf verklaarde expert”. Dat is niet alleen een onbillijke kwalificatie, maar vooral een weinig respectvolle en ongenuanceerde typering. Het toont aan dat hij geen idee heeft wie ik ben, noch heeft onderzocht wat ik doe. Zelfs niet oppervlakkig.

Definities en cijfers

Wat betreft de cijfers die ik heb gebruikt. Mij is intussen duidelijk geworden dat schijnbaar dezelfde definities verschillende betekenissen hebben. CBS en NVVK hanteren de term (geregistreerde) problematische schulden op geheel eigen wijze. Met dank aan Ernst-Jan de Bruin voor dit inzicht. Maar zelfs met die wetenschap blijft de slagvaardigheid van schuldhulpverlening schrikbarend laag.

Sterker nog: er zijn volgens het CBS in 2023 meer huishoudens met (geregistreerde) problematische schulden bijgekomen (ruim 21.000) dan volgens de NVVK in datzelfde jaar mensen met een schuldregeling (de NVVK noemt dat ‘schulden oplossen’) zijn geholpen (ruim 15.000). Nogmaals: ook hier geldt een verschil in definitie van (geregistreerde) problematische schulden.

Het samenwerkingsverband Clustering Rijksincasso bestaat in totaal uit zeven organisaties, waarin de overheid als één wil opereren bij inning en incasso. Op verzoek van het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) en de zes andere uitvoeringsorganisaties (Belastingdienst, Dienst toeslagen, CAK, DUO, SVB en UWV) is door het CBS onderzoek gedaan naar betalingsachterstanden bij die organisaties. Het CBS-dashboard laat zien dat maar liefst 1,9 miljoen mensen in Nederland een betalingsachterstand hebben bij één of meer van deze uitvoeringsorganisaties. Ruim 480.000 van hen heeft overlappende achterstanden bij twee of meer organisaties. Met overlappende achterstanden wordt bedoeld: tegelijkertijd openstaande achterstanden.

Om de verwarring compleet te maken, laat hetzelfde dashboard zien hoeveel personen met betalingsachterstanden gemeentelijke schuldhulpverlening gebruiken. Het gaat dan om data van de gemeenten Amsterdam, Den Haag, Tilburg, en gemeenten die gebruik maken van schuldhulpverlening door Kredietbank Nederland (87 in totaal). Die gegevens gaan over 2018 en 2020. Dat percentage loopt ver uiteen. Om precies te zijn: tussen de 0,3% (Kredietbank Nederland, betalingsachterstand bij één organisatie) en 15,1% (Tilburg, betalingsachterstand bij drie organisaties). Het dashboard zegt niets over vroegtijdige uitval gedurende trajecten en het slagingspercentage van schuldhulpverlening.

Opvallend is dat bij de Kredietbank Nederland van de personen met een betalingsachterstand bij drie organisaties (9.130), volgens het CBS slechts 1,7% schuldhulpverlening gebruikt. Voor de duidelijkheid: Kredietbank Nederland voert voor 87 gemeenten (deels) schuldhulpverlening uit.

Schulden oplossen

De toelichting bij het overzicht ‘schulden oplossen’ in het laatste NVVK jaarverslag is: schuldregelingen die in 2023 tot stand gekomen zijn. Ook hier is het ongewis of die trajecten de finish halen (om de titel van het rapport van De Nationale ombudsman uit 2020 te citeren). Want die cijfers publiceert de NVVK niet. Wel constateert de NVVK dat het totale aantal regelingen ten opzichte van 2022 is afgenomen. Dat betekent dan (als ik het goed interpreteer) lopende en nieuwe trajecten bij elkaar opgeteld. Maar ook hier noemt de NVVK geen aantal.

Nota bene: de NVVK spreekt alleen over mensen, het CBS heeft het over zowel huishoudens als mensen. In 2023 waren er volgens het CBS dus 1.569.876 mensen (de eerdergenoemde 747.560 huishoudens) met (geregistreerde) problematische schulden.

Hopelijk gaat DDAS (Data Delen Armoede en Schulden) alle definities gelijktrekken zodat er in de toekomst betrouwbare informatie beschikbaar is. Liever gisteren dan vandaag. Want dan is er een onweerlegbaar cijfermatig beeld van de ‘prestaties’ van schuldhulpverlening ten opzichte van huishoudens met problematische schulden.

Bereidwilligheid

Wat betreft de nuancering van de directeur-bestuurder. Er wordt door hem vooral gesproken over betere resultaten dan mijn berekening voorspiegelt. Hij noemt een percentage dat nog steeds niet himmelhoch jauchzend is. Dat geeft hij ook toe. Maar hij maakt opnieuw een vergissing. Ik heb het alleen over nieuwe regelingen – want gebaseerd op het NVVK Jaarverslag van 2023. Terwijl hij lopende regelingen en andere interventies meetelt. Zoals gezegd, het aantal lopende regelingen publiceert de NVVK niet. En over de effectiviteit van andere interventies wordt niets gezegd. In mijn toelichting op LinkedIn – niet in de verschenen artikelen waarin ik beperkt aangehaald wordt – leg ik dat ook duidelijk uit. Opnieuw: het betoog geeft weinig blijk van zorgvuldig lezen van wat ik schrijf.

Daarnaast schrijft hij dat er heel hard gewerkt wordt. Dat trek ik ook niet in twijfel. Wat ik wel vaststel is dat ondanks al dat harde werken heel veel mensen niet geholpen worden. Wat een trieste constatering is. Want waarom zo hard werken in een systeem dat niet effectief is?

Wat me eigenlijk heeft meeste treft is dat er geen interesse in gesprek is. Uit niets blijkt dat er behoefte is aan uitwisseling van ideeën of gezichtspunten. De verdedigende stellingen zijn betrokken, de rangen worden gesloten en vanachter de ommuring wordt getracht onder het mom van nuancering de winkel te behoeden voor erger. Ongenuanceerd gezegd: hij trekt het zich persoonlijk aan, er is een gevoelige snaar geraakt en hij schuwt de tegenaanval niet.

Heel bijzonder dat er geen enkele uitnodiging is om samen van een afstandje te kijken wat er nou eigenlijk aan schuldhulpverlening schort. Hoe het toch komt dat het systeem zo slecht werkt. Om vervolgens gezamenlijk op te trekken en het verschil te maken. We hebben tenslotte allemaal het beste voor. Maar niets van dat alles. Er wordt een haastige poging gedaan een cordon sanitaire op te trekken om het ongewenste geluid buiten te sluiten.

Nuanceringen

Nog een aantal nuanceringen van mijn kant.

  1. Ik val niemand persoonlijk aan. Wel maak ik me al ruim 25 jaar groeiend zorgen over de stand van zaken in schuldhulpverleningsland in de breedste zin van het woord. Vanuit betrokkenheid, passie en eigen ervaring. Zowel professioneel als persoonlijk. Dat laatste heb ik in een eerdere post al uitgebreid beschreven.
  2. Alle systemen in onze samenleving die met geld te maken hebben, zijn wereldwijd onlosmakelijk met elkaar verbonden. Carlijn Kingma heeft dat in haar project Het waterwerk van ons geld prachtig en onthullend verbeeld. Deze vervlechting heeft verregaande consequenties. Het ont- en bestaan van schulden is een intrinsiek probleem van die structuur en kan niet uitgebannen worden. De vraag is dus in hoeverre binnen dat systeem het ont- en bestaan van schulden tot een minimum beperkt kan worden.
  3. Schuldhulpverlening is daarom niet los te zien van die allesomvattende structuur. Bovendien spelen binnenin het krachtenveld van schuldhulpverlening allerlei elementen een rol en zitten er diverse zwakke plekken in.
    • De commerciële belangen van banken, (web)winkels en overige aanbieders van krediet- of afbetalingsvormen;
    • Het verdienmodel van en marktwerking tussen gerechtsdeurwaarders, incassobureaus, bewindvoerders, opleidingsinstituten en detacheringsbureaus die zich met (de uitvoering van) schuldhulpverlening bezig houden, advies- en onderzoeksbureaus en ten slotte softwareleveranciers. Daarnaast de rechters en advocaten die ook onderdeel uitmaken van wat intussen de schuldenindustrie genoemd wordt;
    • Door de berekening van rente en kosten door incasserende instanties lopen schulden in hoog tempo buitenproportioneel op. Zodra mensen zich bij schuldhulpverlening melden, is de schuldenlast daardoor substantieel hoger dan de oorspronkelijke vorderingen. Niet zelden 30% hoger dan bij aanvang het ontstaan van schulden. Dit is een vorm van zinloos financieel geweld;
    • De positie en invloedssfeer die door koepel- en belangenorganisaties door middel van lobby en beleidsbeïnvloeding beschermd wordt. Met een uitkomst die zelden helpend is voor degene met ernstige financiële problemen, maar eerder bijdraagt aan de onbegrijpelijkheid van de constellatie van geïnstitutionaliseerde ondersteuning. Een gerenommeerde onderzoeker en hoogleraar noemde het in een podcast ’darten met een blinddoek’;
    • In de wetgeving die bestaanszekerheid in Nederland pretendeert te garanderen, zit al decennia een single point of failure: de definitie van het minimuminkomen. Preciezer geformuleerd: de verwarring tussen minimuminkomen en bestaansinkomen. Misschien nog preciezer: de politieke onwil – vanwege het ontbreken van een meerderheid – om minimuminkomen gelijk te stellen aan bestaansinkomen;
    • Het IBO Naar een betere schuldenketen heeft becijferd dat het bestaan van € 3 miljard aan problematische schulden de maatschappij per jaar 8,5 miljard kost. Dat komt per jaar neer op € 500 per Nederlander. Volgens een recent NVVK-onderzoek levert mogelijk een derde van de schuldregelingen een nulaanbod op omdat er geen afloscapaciteit is. Van de onderzochte dossiers leeft 84% van een uitkering. Daarnaast is er groep werkenden zonder afloscapaciteit. Bovendien is er een groep die wel afloscapaciteit heeft, maar die is zo laag, dat de baten van een schuldentraject (minnelijk én zeer zeker wettelijk) bij lange na niet opwegen tegen de kosten. Deze laatste twee constateringen zijn mede het gevolg van het hierboven beschreven single point of failure. Tel deze vier argumenten bij elkaar op en het moge duidelijk zijn dat schulden kwijtschelden alleen maar voordelen heeft, zowel wat betreft de kosten/baten analyse maatschappelijke kosten als in stressreductie en (financieel) welzijn van huishoudens met ernstige financiële problemen;
    • De toegang tot schuldhulpverlening is niet laagdrempelig. Hoewel men maatwerk propageert, blijft het confectie. Het stelsel prevaleert nog altijd boven de mens die om hulp vraagt. Werken aan of uitgaan van zelfdeterminatie (autonomie, verbondenheid en competentie) wordt nauwelijks ingezet. Hetzelfde geldt voor de cirkel van gedragsverandering ter bevordering van duurzame financiële redzaamheid. Trajecten zijn directief en veeleisend, waardoor mensen zich niet aanmelden, zich niet gehoord en gezien voelen, of voortijdig afhaken;
    • Het ontbreken van één gecertificeerde en erkende opleiding die voor alle schuldhulpverleners in het minnelijk traject verplicht gesteld wordt – inclusief een jaarlijkse opfriscursus. Ook voor de huidige schuldhulpverleners. Analoog aan de vereisten die aan de opleidingsinstellingen voor de Wsnp-bewindvoerder gelden;
    • Het ontbreken van één definitie van problematische schulden én de afwezigheid van één centrale registratie van alle schuldensoorten. Een registratie bovendien waar een signaalfunctie vanuit gaat die direct voor passende ondersteuning zorgt;
    • Over de resultaten van alle andere interventies en NVVK-modules (informatie en advies, budgetcoaching, etc.) naast de klassieke schuldregelingen, publiceert de NVVK geen cijfers. Over de effectiviteit is daarom niets bekend. Evenmin of mensen die in eerste instantie op die manier ondersteund zijn, in een later stadium toch niet in een traject klassieke schuldregeling terechtkomen. Een landelijk cohortonderzoek daarnaar is nooit gedaan;
    • Er bestaan drie trajecten die in grote lijnen hetzelfde doen (schuldenbewind, minnelijk, wettelijk). Soms volgtijdelijk, soms parallel, soms elkaar in de weg zittend. Alle drie inventariseren ze het schuldenpakket, berekenen ze het Vrij te laten bedrag en de afloscapaciteit, doen ze betalingsvoorstellen en onderhandelen ze met schuldeisers. Overvloedig, duur en ineffectief. De oplossing is eenvoudig: één loket, één wet, één traject, één centraal registratiesysteem, één definitie van problematische schulden, één regisseur;
    • Nazorg aan het eind van het traject inzetten is te laat. Wanneer een persoon vanaf de stabilisatiefase (of misschien zelfs al bij aanmelding) geholpen wordt om de bureaucratie en papierwinkel het hoofd te bieden, het budget stabiel te krijgen en vaardigheden binnen de mogelijkheden te ontwikkelen, is de kans op voortijdige uitval en/of recidive aanzienlijk lager. De duurzame vertrouwensband die wordt opgebouwd (zeer wel mogelijk met een vrijwilliger met of zonder ervaringskennis) draagt vrucht tijdens het verloop van het complexe traject;
    • Zzp’ers zijn nog steeds een ondergeschoven kindje in schuldhulpverlening. Ze kunnen in het (voor)traject geholpen worden door vrijwilligers van Over Rood en later door commerciële bureaus die hun inkomsten (deels) uit de Bbz halen. Het vraagt specifieke juridische, fiscale en boekhoudkundige kennis. Maar Schuldhulpverlening voor Ondernemers (SHVO) wordt door gemeenten nog veel te weinig ingezet. En dat terwijl er volgens de Belastingdienst alleen al 135.634 (kleine) ondernemers zijn met een totale openstaande coronaschuld van € 7,3 miljard.
  4. Schuldhulpverlening is symptoombestrijding, en schulden en armoedebestrijding zijn op de Rijksbegroting een sluitpost. Bestaansonzekerheid stond de afgelopen verkiezingen even hoog op de agenda. Helaas is daar niets meer van te merken. Rapporten zoals die van de Commissie Sociaal Minimum zijn in een lade verdwenen. De politieke verlamming waardoor er niet structureel en op lange termijn wordt geïnvesteerd, en de ontbrekende bestuurlijke wil om de hand in eigen boezem te steken, houden iedere fundamentele vooruitgang tegen.
  5. Vroegsignalering is vooralsnog te vrijblijvend beschreven en vormgegeven. Gemeenten hebben teveel (beleids)vrijheid om het naar eigen inzicht in te richten en te weinig middelen om het adequaat te faciliteren. Dit komt de effectiviteit niet ten goede.
  6. Veel schulden komen voort uit life-events – vaak in combinatie met eerdergenoemd single point of failure: een tekort aan inkomen. Daarom voorkomt het lang(er) registreren van schulden en achterstanden niet het opnieuw ontstaan van schulden of achterstanden. Dat is een drogreden van instanties die hun bestaansrecht beschermen. Het heeft niets met een realistische visie op (het ontstaan van) de schuldenproblematiek te maken.
  7. Het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Naar een beter werkende schuldenketen van juni 2024 heeft een bijlage waarin 52 (!) beleidsopties geformuleerd zijn. Mei 2018 presenteerde staatssecretaris Van Ark van SZW haar Brede Schuldenaanpak inclusief een actieplan met 50 (!) maatregelen. Juni 2018 publiceerden Jungmann e.a. het rapport Knellende schuldenwetgeving over het juridisch kader rond schulden. Dat leverde maar liefst 50 (!) aanbevelingen op. De slotalinea van de inleiding is best opmerkelijk: “De inventarisatie is in kort tijdsbestek opgesteld en dus niet uitputtend maar vooral richtinggevend. Er is geen analyse uitgevoerd naar de eventuele wenselijkheid van grote systeemwijzigingen. Ook ontbrak in dit bestek de tijd om de kosten van de aanbevelingen te calculeren.” Soms kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat er in schuldhulpverleningsland regelmatig met hagel geschoten wordt, zonder dat men weet waarop men richt. Laat staan dat er op basis van een gefundeerde, gedeelde visie en met enige precisie weloverwogen een koers wordt uitgezet.
  8. De voortschrijdende digitalisering zorgt voor uitsluiting van een groeiende groep mensen. Zij raken geïsoleerd van de maatschappij in het algemeen en alle inkomensondersteunende voorzieningen en maatregelen in het bijzonder. Dit geldt niet alleen voor ouderen, maar zeker ook voor jongeren.
  9. De Participatiewet is te ingewikkeld voor heel veel mensen, waardoor ze de stap naar werk niet zetten en nauwelijks perspectief hebben op bestaanszekerheid. Het wetsvoorstel Participatiewet in balans gaat hierin veel te weinig veranderen. Sterker nog: opnieuw worden er categorieën mensen beschreven die aan het systeem moeten voldoen, in plaats een beschrijving van een systeem dat dienend is aan de mens.
  10. Armoede en schulden veroorzaken dagelijks stress. Chronisch en toxisch. Armoede en schulden zijn duur. Na de overgang van de verzorgingsstaat naar een participatiesamenleving is de stress voor velen alleen maar toegenomen. Stress beperkt in veel gevallen de mentale bandbreedte en het cognitief vermogen. De huidige wetgeving en dienstverlening draagt daar aan bij. Het besef daarvan en daarmee de omkering van denk- en conceptierichting op gebied van beleidsvorming en wet- en regelgeving is ondermaats.
  11. Armoede en het ont- en bestaan van schulden is veel breder en dieper dan alleen maar het ontbreken van financiële draagkracht en zekerheid. De ingrijpende invloed van bestaansonzekerheid werkt door op vele levensgebieden: wonen, onderwijs, werken, voeding, gezondheid, en sociaal en algemeen welzijn. Wanneer er geen continuïteit zit in het (ongelijk) investeren in gelijke kansen (bodemherstel) voor mensen die in armoede en met schulden opgroeien, blijven velen niet in staat die cyclus op eigen kracht te doorbreken en verergert de problematiek.

Afsluitend

Zodra senator Marcus Porcius Cato Censorius maior (beter bekend als Cato de Oude) een betoog voor de Romeinse Senaat besloot, eindigde hij altijd met deze zin: ‘Overigens ben ik van mening dat Carthago vernietigd moet worden’. Mede-oprichtster van de Partij voor de Dieren Marianne Thieme deed ter afsluiting van haar bijdrage aan een debat in de Tweede Kamer hetzelfde: ‘Voorts zijn wij van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie’. Om die mooie traditie voort te zetten, sluit ik op deze manier af: ‘Overigens ben ik van mening dat schuldhulpverlening een schone lei verdient.’

Dit blijf ik herhalen. Voor iedereen die hulp nodig heeft. Voor iedereen die wil horen. Tot het gebeurt. Maakt me niet uit door wie. Als het maar gebeurt.